fbpx


Buitenland, Geschiedenis

Andrej Hlinka: de priester Daens van Slowakije




Begin 2008 keurde een grote meerderheid  van het Slowaakse parlement (94 tegen 24 stemmen) de aanwijzing goed van priester Andrej Hlinka als een van de belangrijkste grondleggers van de onafhankelijke staat Slowakije. De titel van ‘vader des vaderlands’ kreeg hij net niet, omdat hij die hem al eens was toegekend. In 1939 had de eerste Slowaakse president, Jozef Tiso, hem deze al gegeven. Daaraan wilde men in 2008 niet meer herinneren. Maar wie was nu deze Andrej Hlinka, die we  kunnen…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Begin 2008 keurde een grote meerderheid  van het Slowaakse parlement (94 tegen 24 stemmen) de aanwijzing goed van priester Andrej Hlinka als een van de belangrijkste grondleggers van de onafhankelijke staat Slowakije. De titel van ‘vader des vaderlands’ kreeg hij net niet, omdat hij die hem al eens was toegekend. In 1939 had de eerste Slowaakse president, Jozef Tiso, hem deze al gegeven. Daaraan wilde men in 2008 niet meer herinneren. Maar wie was nu deze Andrej Hlinka, die we  kunnen vergelijken met ‘onze’ priester Adolf Daens? Laten we met hem kennismaken.

Op de hellingen van het Tatragebergte

Slowakije, een land van kastelen en legendes, behoorde in de 19de eeuw al haast duizend jaar tot Hongarije. De Hongaren keken met minachtig neer op hun Slowaakse onderdanen. Dat waren veelal arme boeren die zwoegden op hun kleine akkers, ongunstig  gelegen op de hellingen van het Tatragebergte. Een overigens mooi land met bergen, bossen en rivieren, dat wel. Een land ook rijk aan grondstoffen, maar alle mijnen waren in handen van Hongaren. Die haalden er veel geld uit, op de rug van hun Slowaakse slavenarbeiders. Het land telde toen 3,5 miljoen inwoners en was hoofdzakelijk katholiek.

Op 27 september 1864 werd in het Slowaakse dorp Cernova ene Andrej Hlinka geboren. Het gezin telde negen kinderen. Vader Hlinka was een redelijk succesvolle houtvlotter. Cernova maakte deel uit van het pittoreske Ruzomberok (in het Duits Rosenberg). Door de aanleg van een spoorlijn groeide het dorp uit tot een industriestadje (papier, baksteen en textiel). Deze fabrieken hadden allemaal een Hongaarse directeur. De Sloveense arbeiders lagen later aan de basis van het opkomende Slowaakse nationalisme.

Slowaakse Nationale Partij

In 1889 werd Hlinka op 25-jarige leeftijd tot priester gewijd. In Ruzomberok, waar hij benoemd werd, trok hij zich het lot van de fabrieksarbeiders aan. Hij ontpopte zich tot een volksman, een gepassioneerde predikant en onvermoeibare organisator. De jonge priester zorgde ervoor dat er bibliotheken, landbouwcoöperaties en voedselbanken kwamen. Tevens streed hij tegen armoede en alcoholisme. Zijn sociaal-culturele inzet leidde ertoe dat hij als vanzelf lid werd van de christendemocratische Slowaakse Nationale Partij (SNS), die sinds 1871 bestond.

De partij bekommerde zich in de eerste plaats om de rechten van de Slowaken binnen het koninkrijk Hongarije. Officieel hadden de Slowaken dezelfde rechten als de Hongaren, maar in de praktijk kwam daar helemaal niets van terecht. Zo bestond er bijvoorbeeld geen onderwijs in het Slowaaks, buiten een paar uurtjes per week in de lagere school. Uit het hoger onderwijs was het Slowaaks als taal al helemaal verbannen.

Wie wat wilde bereiken in het leven, diende Hongaar te worden en overal het Magyaars te bezigen. Door Slowaakse nationalisten werden ze minachtend ‘Magyaronen’ genoemd. De SNS streefde op korte termijn naar gelijke behandeling van Slowaken en Hongaren, en op langere termijn naar autonomie van Slowakije binnen het Hongaarse koninkrijk.

Bloedbad van Cernova

Bij de verkiezingen van 1901 werd Hlinka voor de SNS verkozen tot gemeenteraadslid van Ruzomberok. In 1905 behaalde zijn partij de volstrekte meerderheid. De priester ontbond er al zijn duivels tegen de Hongaarse politieke elite. Het gevolg was dat hij in juni 1906 door zijn bisschop (een Hongaar uiteraard) werd geschorst. Zes maanden later werd hij veroordeeld tot twee jaar gevangenis en een fikse boete, wegens ‘opruiing tegen het Hongaarse volk’.
Door zijn veroordeling groeide hij in Slowakije uit tot een nationale held. Bovenop kwam nog dat het Vaticaan in 1909 zijn schorsing ongedaan maakte. In de gevangenis vertaalde Hlinka een paar religieuze geschriften in het Slowaaks, onder meer het Oud Testament. Tegelijk voerde hij intensieve gesprekken met zijn medegevangene Béla Kun, de latere Hongaarse communistische leider.

Terwijl priester Hlinka zijn gevangenisstraf uitboette, kwam in het najaar van 1907 in zijn geboorteplaats Cernova de nieuwe parochiale kerk klaar. De inwoners verlangden dat ‘hun’ Hlinka de kerk inzegende. De Hongaarse bisschop weigerde bruusk en wees erop dat Hlinka in de gevangenis vertoefde. De parochianen verlangden uitstel. De bisschop zond op 27 oktober een Hongaarse priester om hem te vervangen. Het volk morde en protesteerde. Bij incidenten wierp men met stenen naar de gendarmen.

De Hongaarse gendarmerie-officier beval zijn vijftien manschappen het vuur te openen. Het eindigde in een bloedbad. Vijftien inwoners van het dorp, tussen 14 en 55 jaar,  kwamen om het leven. Nog eens 60 onder hen raakten gewond. Het bloedbad lag mede aan de basis van de groei van het Slowaakse nationalisme. Hlinka’s naam was er definitief met verbonden. In de internationale pers kwam het bloedbad uitvoerig ter sprake. Eenieder wist thans van het bestaan van een Slowaaks volk.

Volksvertegenwoordiger

In 1913 werd priester Hlinka voorzitter van de SNS. Sinds 1905 was hij al volksvertegenwoordiger voor die partij. De Hongaarse regering ontkende het bestaan van een Slowaaks volk. De nieuwe SNS-voorzitter zou daar verandering in brengen. Datzelfde jaar nog splitsten Hlinka en zijn medestanders zich af van de SNS. Ze vonden die te luthers en te liberaal. In de plaats kwam de katholieke Slowaakse Volkspartij (Slovenská l’udová strana), kortweg SL’S. Grondlegger Hlinka werd de eerste partijvoorzitter. Marxistische tegenstanders schilderden de partij af als ‘klerikaal-fascistisch’.

Op een geheime vergadering van zijn partij in mei 1918 gaf Hlinka duidelijk te kennen dat het ‘duizendjarige huwelijk’ met de Magyaren de Slowaken niets had opgeleverd.

Met de Tsjechische leiders Tomás Masaryk en Edvard Benes werd een akkoord gesloten om onder de naam ‘Tsjechoslowakije’ een nieuwe staat te stichten. Masaryk waarborgde de Slowaken politieke en culturele autonomie, onderwijs en administratie in de eigen taal. Ook de machtige Slowaaksgezinde beweging in Amerika gaf haar volledige financiële en politieke steun aan Benes en Masaryk. Dat stond in de ‘akkoorden van Pittsburgh’ van mei 1918.

Op 28 oktober 1918 werd in Praag de Tsjechoslowaakse republiek uitgeroepen. Maar algauw bleek dat de Tsjechen het in Slowakije volledig voor het zeggen hadden. Ze hadden gewoon de Hongaren afgelost. Eens te meer waren de Slowaken bedrogen. Van autonomie, een eigen universiteit, administratie… was geen sprake. Door de oorlog en de concurrentie van Tsjechië kwam de Slowaakse economie binnen de nieuwe staat in zware moeilijkheden.

Toch naar Versailles

In het buitenland stelde minister van Buitenlandse Zaken Benes de Slowaken voor als een politieke partij, die een deel van het Tsjechoslowaakse volk vertegenwoordigden. Priester Hlinka en zijn nationalisten waren razend toen ze dat hoorden. Het ergerde hem vooral dat de katholieke Slowaken door de protestantse Tsjechen compleet werden miskend.

Hlinka besloot met een delegatie naar de vredesconferentie in Versailles te trekken. Praag weigerde visa uit te reiken. Het gezelschap reisde met valse paspoorten via Warschau en Berlijn naar Parijs. Maar niemand van de grote vier wilde de Slowaakse afvaardiging ontvangen. Daar had de lepe Benes voor gezorgd. Hij kreeg het tevens voor elkaar dat de Slowaken door Frankrijk werden uitgezet. Bij zijn terugkeer werd Hlinka aangehouden en andermaal gevangengezet wegens ‘staatsondermijnende activiteiten’.

Slechts na de eerste parlementsverkiezingen van april 1920 werd hij vrijgelaten. De voorzitter van de Slowaakse Volkspartij werd met glans herverkozen tot volksvertegenwoordiger. Als fractievoorzitter voerde hij dadelijk oppositie met als boodschap: ‘Praag snapt Slowakije niet en probeert het ook niet te begrijpen’.

‘Nooit knechten’

In 1924 benoemde de paus hem tot ‘kamerheer’ en in 1927 kreeg hij de titel ‘protonotarius apostolicus‘ — de hoogste erefunctie die de paus aan een priester kan toekennen. Al in 1925 had het bestuur van de SL’S de partij omgedoopt tot Hlinka’s Slowaakse Volkspartij (HSL).

Tijdens het interbellum groeide Hlinka’s populariteit in Slowakije bij iedere verkiezing. Zijn meetings werden druk bijgewoond. Als leidsman van de Slowaakse autonomiebeweging kreeg hij geleidelijk aan ook gehoor in Praag. Op 5 en 6 juni 1938 kwamen meer dan 100.000 Slowaken samen in de hoofdstad Bratislava om naar partijvoorzitter Hlinka te komen luisteren. Ook heel wat Amerikaanse Slowaken waren aanwezig. In zijn fel toegejuichte speech betoogde de priester dat de Slowaken nooit de knechten van de Tsjechen zouden zijn. ‘Het Slowaakse volk wil leven. Ook als het moet ten koste van het bestaan der Tsjechoslowaakse republiek!’.

De voorzitter van de Hlinka-Volkspartij was toen al zwaar door zijn ziekte getekend. Diezelfde zomer stond in het teken van de opkomende Sudetencrisis. Onder druk van de internationale toestand deed Praag opnieuw allerhande beloftes aan Slowakije, maar het was te laat.

Priester Andrej Hlinka zou het niet meer beleven. Hij overleed op 16 augustus 1938 en werd begraven als een staatsman.

Al bij leven had hij monseigneur Jozef Tiso, de ideoloog van de partij, tot zijn opvolger aangeduid. Onder hem verwierf Slowakije autonomie, maar dan wel onder de vleugels van nazi-Duitsland. Dat is dan weer een ander verhaal.

Pieter Jan Verstraete

Pieter Jan Verstraete is bibliothecaris en biograaf van tientallen kopstukken en militanten uit de geschiedenis van de Vlaamse beweging.