fbpx


Binnenland, Geschiedenis
Antwerpen

Antwerpse Duitsers, bestonden die echt?




In deel 42 van de grote reeks De Grote oorlog - Kroniek 1914-1918  vonden we een intrigerend beeld van de grote ‘Duitse kolonie’ in Antwerpen voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog. Een vergeten stuk geschiedenis van de Scheldestad, nauwkeurig onderzocht en boeiend geschreven door Antoon Vrints, docent geschiedenis aan de Universiteit Gent. Hij is gespecialiseerd in de sociale geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog. Luc Pauwels sprak met hem. Uitgebreid mecenaat Hoe belangrijk was de Duitse kolonie in Antwerpen voor de…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


In deel 42 van de grote reeks De Grote oorlog – Kroniek 1914-1918  vonden we een intrigerend beeld van de grote ‘Duitse kolonie’ in Antwerpen voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog. Een vergeten stuk geschiedenis van de Scheldestad, nauwkeurig onderzocht en boeiend geschreven door Antoon Vrints, docent geschiedenis aan de Universiteit Gent. Hij is gespecialiseerd in de sociale geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog. Luc Pauwels sprak met hem.

Uitgebreid mecenaat

Hoe belangrijk was de Duitse kolonie in Antwerpen voor de Eerste Wereldoorlog, in aantal en cultureel?
‘In absolute aantallen woonden er volgens de volkstelling van 1910 ruim 8300 mensen met de Duitse nationaliteit in de stad Antwerpen. De Duitsers vormden daarmee na de Nederlanders de grootste groep niet-Belgen. Er waren echter meer mensen met een Duitse achtergrond dan dat cijfer doet vermoeden. Zo waren er naar schatting ook nog ongeveer 5.000 tot Belg genaturaliseerde Duitsers.’

‘De impact van de Antwerpse Duitsers was echter groter dan die al met al beperkte aantallen laten uitschijnen. Ze waren goed georganiseerd. Er bestonden tal van Duitse verenigingen en instellingen van kerken tot zangbonden, vandaar het begrip “kolonie”. Ze drukten echt hun stempel op de stad, bijvoorbeeld in het culturele leven, door uitgebreid mecenaat. Maar de belangrijkste invloed was natuurlijk van economische aard.

Was die Duitse kolonie professioneel op de haven georiënteerd?
‘Wat inderdaad het meest in het oog sprong was de Duitse aanwezigheid in maritiem-commerciële en financiële kringen. Zo was voor 1914 een derde van de leden van de Antwerpse Kamer van Koophandel van Duitse oorsprong. In sommige Duitse publicaties werd Antwerpen dan ook met enige zin voor overdrijving een deutsche Hafen genoemd. Naast die belangrijke ondernemersfamilies waren er natuurlijk ook ambachtslui, vele horeca-uitbaters en vele stagiairs in de handel. Arbeiders waren er nauwelijks bij, de burgerij was sterk vertegenwoordigd.’

Discreditering van de Antwerpse Duitsers

Een aantal namen van Duitse families in Antwerpen zijn zo gewoon in de Scheldestad, dat men zelfs niet meer aan hun Duitse herkomst denkt: Grisar, Bunge, Gerling, Kronacker, Marsily, de bank Kreglinger, het Osterrieth-huis, de Nieberding-hogeschool, de Nottebohmstraat…
‘Die namen weerspiegelen inderdaad welke belangrijke plaats families van Duitse oorsprong in het Antwerpse zakenleven en de bourgeoisie voor 1914 hadden weten te verwerven.’

Hoe goed waren die Duitse families geïntegreerd in Antwerpen?
‘Economisch ging het hier ongetwijfeld om een succesverhaal. De Antwerpse Duitsers wisten een prominente positie in de stedelijke gemeenschap te combineren met het cultiveren van hun Duitse achtergrond, bijvoorbeeld door het financieren van een belangrijke Duitse school.’

Hoe gedroegen deze Duitse families zich in 1914 bij de Duitse inval in België?
‘De Duitse kolonie raakte meteen verscheurd in een pro-Duits en een pro-Belgisch kamp. De Duitse bezetter deed er alles aan om het Duitse leven in Antwerpen weer op te bouwen, gezien het enorme strategische belang dat hij aan de Duitse kolonie hechtte. Met het oog op blijvende controle over de haven, was een krachtige Duitse gemeenschap in Antwerpen voor de bezetter een absolute prioriteit. Die steun van de bezetter droeg bij tot de verdere discreditering van de Antwerpse Duitsers onder de bevolking.’

‘Al bij de Duitse inval in 1914 was het tot rellen tegen de Antwerpse Duitsers gekomen omdat ze met de invaller werden geassocieerd. Nog meer kwaad bloed zette het feit dat een aantal Antwerpse Duitsers voor de rekening van de bezetter ging werken.’

Instrumentalisering

Wat was hun houding tegenover het Vlaamse activisme?
‘Voor de oorlog bestond er onder de Antwerpse Duitsers nauwelijks belangstelling voor de Vlaamse Beweging. Ze leunden sterk aan bij de liberale, francofone burgerij. Tijdens de oorlog bepaalde het kamp waartoe ze behoorden, hun houding tegenover de Vlaams-nationalistische collaboratie. Het pro-Belgische kamp zag in verzet tegen het activisme een manier om zijn gehechtheid aan “het Belgische vaderland” duidelijk te maken. Het pro-Duitse kamp zag in het activisme een strategie om de blijvende Duitse greep op Antwerpen te verzekeren. Van een intrinsieke belangstelling voor de Vlaamse Beweging was dus hoegenaamd geen sprake.’

Hoe werd de Duitse kolonie na de Eerste Wereldoorlog behandeld door de Belgische overheid?
‘De instrumentalisering van de Duitse kolonie door de bezetter had haar positie in Antwerpen onmogelijk gemaakt. Het Duitse leger evacueerde de Antwerpse Duitsers naar Duitsland of Nederland. De weinige Antwerpse Duitsers die in de stad bleven, werden na de Wapenstilstand geconfronteerd met repressieve maatregelen van de kant van de Belgische overheid. Allerlei controlemaatregelen zagen het licht tegen “vijandige vreemdelingen” en ook tegen degenen die Belg waren geworden door optie of naturalisatie.’

‘Behoudens uitzonderingen moesten alle “vijandige vreemdelingen” het land verlaten en verloren Belgen van Duitse afkomst hun nationaliteit. De Duitse gemeenschap werd ook economisch ontmanteld door de plaatsing onder sekwester en uiteindelijke liquidatie van de Duitse goederen en eigendommen. Ook al werden al die maatregelen naderhand getemperd, het effect van die zuiveringsoperatie bleek ingrijpend en blijvend.’

Was er nog een zichtbare Duitse ‘kolonie’ in Antwerpen na 1918?
‘Neen, het georganiseerde Duitse leven klapte in elkaar. De Duitse verenigingen, school en kerkgemeenschappen gingen samen met het keizerrijk ten onder. Het gros van de Antwerpse Duitsers was immers vertrokken en een terugkeer zat er in de naoorlogse jaren niet in, gezien de vijandige houding van overheid en bevolking.’

‘Uitsluitend voor wie zich tijdens de bezetting onherroepelijk voor België had uitgesproken, was er nog een plaats in naoorlogs Antwerpen. De scheidslijn die tijdens de oorlog tussen Duits- en Belgischgezinden gegroeid was, bepaalde wie in aanmerking kwam om in Antwerpen te blijven. Voor wie voor België gekozen had, betekende die keuze een definitieve breuk met de Duitse afkomst. Zij gingen naadloos op in de Antwerpse Franstalige burgerij. De Duitse aanwezigheid in Antwerpen zou zich niet van die klap herstellen. In 1924 waren in de stad nog amper 300 Duitsers ingeschreven. Als gevolg van de Eerste Wereldoorlog was dus een prominente groep die het Antwerpen van voor 1914 meegemaakt had, voor altijd uit de stedelijke samenleving verdwenen.’

De Grote Oorlog. Kroniek 1914-1918, nr 42 is verkrijgbaar in de online boekhandel van Doorbraak.

[ARForms id=103]

Luc Pauwels

Luc Pauwels (1940) is historicus, gewezen bedrijfsleider en stichtte het tijdschrift 'TeKoS'.