fbpx


Geschiedenis, Religie

De wortels van het conservatisme



Aangeboden door deze bibliotheek


Dit plus-artikel wordt u aangeboden door deze bibliotheek die voor u een abonnement nam.

Vindt u het interessant? Neem dan vandaag uw eigen gratis proefabonnement van 30 dagen.



Behoudsgezinden houden boven alles van 'wortels'. Nee, geen modieuze 'roots' maar authentieke verworteling. Maar wat zijn de wortels van hun levensbeschouwelijke stroming zelf? Wat is het dat conservatieven willen behouden? Hierover bestaan in de praktijk twee tegengestelde opvattingen, die allebei om beurten onder zelfbenoemde conservatieven aan de orde komen. Behoud als doel Enerzijds is er het behouden als doel op zich: continuïteit en het voortzetten van het mos maiorum (zeden van de voorouders) worden als een goed op zich gezien.…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Behoudsgezinden houden boven alles van ‘wortels’. Nee, geen modieuze ‘roots’ maar authentieke verworteling. Maar wat zijn de wortels van hun levensbeschouwelijke stroming zelf? Wat is het dat conservatieven willen behouden? Hierover bestaan in de praktijk twee tegengestelde opvattingen, die allebei om beurten onder zelfbenoemde conservatieven aan de orde komen.

Behoud als doel

Enerzijds is er het behouden als doel op zich: continuïteit en het voortzetten van het mos maiorum (zeden van de voorouders) worden als een goed op zich gezien. De voorouders wisten wat zij deden toen zij wetten instelden die aan de ervaring van generaties beantwoordden. Veel schijnbaar onredelijke gewoonten blijken, eens je ze verandert, zeer doordacht (geweest) te zijn. Of nog verder terug: de Schepper (of Moeder Natuur, of de Bouwmeester van het Heelal) wist wat Hij deed, het is goed zo en behoeft geen verandering. Of nog strenger: het is godslastering om met nieuwlichterijen aan Gods ordening te tornen.

De striktst bekende vorm daarvan is het islamitische verbod op bid’a, ‘verandering’, ‘vernieuwing’. De islam kent geen aggiornamento, geen ‘bij de tijd komen’, wat trouwens ook voor veel katholieken tijdens Vaticanum II als een vloek in de oren klonk. Stat crux dum volvitur terra, de wereld evolueert maar het christendom (resp. de islam) niet, en wie meent dat de Kerk iets aan de huidige tijdsgeest verschuldigd is en zich moet aanpassen, heeft er volgens katholieke integristen niets van begrepen. Maar dat geldt dan niet voor het wereldse (waar de bijbelse wet afgeschaft is door Paulus, die geen veto’s tegen de Lex Romana stelde), terwijl in de islam ook alle wereldse details aan de vermeend goddelijke wetgeving ofte Sjari’a onderworpen zijn.

Nouvelle Droite

Hierop is ook het traditionalisme gebaseerd, de doctrine van de Franse wiskundige en islambekeerling René Guénon als zou de Waarheid ooit geopenbaard zijn en sindsdien alleen in verval kan komen — of bewaard worden. Binnen de Franse Nouvelle Droite vormen deze traditionalisten, islambekeerlingen inbegrepen, een redelijk belangrijke stroming, en ik heb met hen enkele openbare debatten gevoerd.

Een cruciaal argument tegen dat traditionalisme is dat het noodzakelijk draait om een beweerde gebeurtenis die allerminst de traditie en het mos maiorum eerbiedigt, namelijk een openbaring, een inbreuk in de tot dan heersende continuïteit vanwege een bovenhistorische instantie.

Dat ondervangen kan alleen door iets als traditie te nemen dat zo oud is als de schepping zelf. Theologen hebben dat eigenlijk wel begrepen, want terloops beweren ze dat hun religie eeuwig is: Anima naturaliter christiana (De ziel is van nature christen), of Adam was de eerste profeet van de islam. Maar ze kunnen het niet volhouden: Vergilius was een goede vent, maar hij zat toch maar in Dantes hel wegens te vroeg om gedoopt te zijn. En Mohammed situeert zelfs zijn eigen moeder in de hel. Als het anders was geweest, zou dat het belang van Jezus of Mohammed onrecht doen.

Behoud als middel

En dat brengt ons bij de tweede opvatting van conservatisme. Kan men enerzijds vasthouden aan wat nu eenmaal door de voorouders doorgegeven is, anderzijds kan men inhoudelijk gehecht zijn aan de inhoud van wat doorgegeven is. Deze normen zijn op een bepaald ogenblik tot stand gekomen, vaak in wat toen een omwenteling was. En omdat zij intrinsiek juist zijn, was toen een omwenteling om hen in te stellen, noodzakelijk.

Dit geldt vooral voor het christendom, dat zich na de Franse Revolutie ‘anti-revolutionair’ noemde, een term die zelfs de naam werd van een protestantse partij in Nederland. Die richtte zich specifiek tegen het antichristelijke in die revolutie, en met name tegen de beginselen Vrijheid (‘de vrijheid om te dwalen’) en Gelijkheid (dus ook tussen vermeende waarheid en onwaarheid, zedelijk en onzedelijk, en tussen de door God boven ons gestelden versus de massa’s). Maar niet echt tegen het beginsel revolutie zelf, want het christendom was destijds zelf een revolutie.

Christelijke woordvoerders zullen graag de omwenteling ten gunste beklemtonen die de kerstening in het Romeinse rijk teweegbracht. Zo werd er aantoonbaar minder verspild aan circusspelen en meer weggeschonken aan liefdadigheid. Vrijzinnigen vestigen liever de aandacht op de kerkelijke afbraak van het levensbeschouwelijk pluralisme en het opleggen van een strakke mensonvriendelijke moraal. Alleszins was de Romeinse samenleving na een eeuw christendom grondig veranderd.

Seksuele moraal

Het mos maiorum van de Romeinen was soms behouden en door het christendom overgenomen (bv. de onbijbelse monogamie), maar vaak ook oneerbiedig gewijzigd. Zo kwam een seksuele moraal tot stand ten nadele van het aloude Romeinse recht op (zelfs postnatale) abortus of op niet-gezinsvormende vormen van seks, meer volgens de voorschriften van het Oude Testament; en met een door Jezus uitgevaardigd verbod op het in Rome vanouds ingeburgerde recht op echtscheiding.

Een hilarischer voorbeeld vinden we in het Papoea missiegebied, althans volgens een documentaire die ik recent gezien heb. De zendelingen propageren er maagdelijkheid gevolgd door een monogaam huwelijk. Je moet daar bij ons al erg conservatief voor zijn. In de traditionele cultuur ging het er anders aan toe. Veelwijverij voor mannen met status, natuurlijk, maar ook bijvoorbeeld de integratie van homoseksuele praktijken. Jongens die de puberteit bereiken, worden de tijdelijke ‘vrouw’ van oudere tienerjongens, tot aan een overgangsmoment, waarna de oudere jongens de hetero huwelijksmarkt betreden, terwijl de jongere van de vrouwelijke naar de mannelijke rol doorgroeien, met een volgende generatie jongens als ‘vrouw’.

Een oudere man beschreef de voortschrijdende kerstening van zijn samenleving als een degeneratie. Volgens hem kwam er vroeger geen verkrachting door jongemannen voor, en nu wel. Of dat waar is, weet ik niet, maar alleszins sprak die man een taal die we typisch conservatief kunnen noemen: vroeger was het beter, namelijk vóór de levensbeschouwing binnenkwam die in de VS de belangrijkste kracht achter het conservatisme is.

Rebels christendom

Het criterium voor de Kerken was niet behoud noch omwenteling, wel wat als overeenkomstig Gods wil gold. Mensen zijn van nature conservatief, en daar spelen krachten als het christendom en de islam op in eens ze gevestigd zijn. Maar om zich te vestigen moeten ze eerst tegen dat natuurlijk conservatisme ingaan, omdat het dan nog in het voordeel van de oudere cultuur werkt.

Zo zijn we ook vandaag getuige van een christelijke mobilisatie tegen een heersende status-quo: in de VS schijnt er een gelegenheid ontstaan te zijn om het in 1972 door het Hooggerechtshof opgelegde recht op abortus staat per staat weer in te perken. Wie destijds dat nieuwe recht op abortus bestreed, wilde het tot dan heersende verbod op abortus behouden en gold dus als conservatief. Wie van een andere planeet komt, zal zich afvragen waarom die pro-life scherpslijpers per se de bestaande toestand willen veranderen.

Vandaag zullen zij nog wel conservatief genoemd worden, maar formeel is dat ten onrechte: het recht op abortus is voor de meeste tijdgenoten een bestaand feit, en een verbod erop zou een nieuwigheid zijn. Daarmee zijn de christenen terug bij het contraire, allerminst conservatieve programma waarmee ze ooit de heersende cultuur ondergraven hebben.

Koenraad Elst