fbpx


Buitenland
Nagorno-Karabach

De zwarte tuin van het Midden-Oosten

Nagorno-Karabach, een conflict in het Midden-Oosten



Op 24 april — de herdenkingsdag van de Armeense genocide — stond ik op het martelarenplein in Beiroet. Het was toen dat ik voor het eerst de naam van de betwiste regio Nagorno-Karabach hoorde. We waren omgeven door Armeense diaspora. Mijn tolk zei me toen al lachend dat de eerste oorlog in Nagorno-Karabach in de jaren 90 ook als een zoveelste oorlog in het Midden-Oosten kon worden beschouwd. Ook toen al trokken Armeense vrijwilligers uit onder meer Libanon en Syrië…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Op 24 april — de herdenkingsdag van de Armeense genocide — stond ik op het martelarenplein in Beiroet. Het was toen dat ik voor het eerst de naam van de betwiste regio Nagorno-Karabach hoorde. We waren omgeven door Armeense diaspora. Mijn tolk zei me toen al lachend dat de eerste oorlog in Nagorno-Karabach in de jaren 90 ook als een zoveelste oorlog in het Midden-Oosten kon worden beschouwd. Ook toen al trokken Armeense vrijwilligers uit onder meer Libanon en Syrië immers naar het strijdveld in de bergen van de Kaukasus. Daar gingen ze strijden tegen de Azeri’s.

Die uitspraak leek mij toen niet veel gewicht te dragen. Maar vier jaar later — kijkend door de bril van de tweede oorlog in Nagorno-Karabach — kan ik niet anders dan hem gelijk te geven. Ook deze keer vochten er Syriërs mee, en wel aan beide zijden. Bovendien is dit geen alleenstaand feit. Dit conflict kan dus niet los worden gezien van de andere conflicten in het Midden-Oosten.

Het conflict tussen Armeniërs en Azeri’s in Nagorno-Karabach wortelt in een eeuwenlange gespannen geschiedenis tussen Azeri’s en Armeniërs. De start van de oorlog viel evenwel samen met de val van de Sovjet-Unie. Toch is deze vergeten oorlog aan de rand van Europa meer dan enkel een conflict tussen twee voormalige ‘Sovjetvolkeren’. De tweede oorlog in Nagorno-Karabach toont duidelijk aan dat het conflict en de betrokken spelers ook nauw verbonden zijn met de bredere dynamieken van het conflictueuze Midden-Oosten. Waar de Kaukasus tijdens de Koude Oorlog letterlijk en figuurlijk door de Sovjet-Unie was afgeschermd, vindt nu in deze regio — zoals Kaplan het zou stellen — de wraak van de geografie plaats. De regio is immers verbonden met de verschillende regionale grootmachten van het Midden-Oosten.

De Sultan en de Ayatollah in de zwarte tuin

Karabach is een Turks/Perzisch woord voor ‘zwarte tuin’. Het toont meteen de unieke identiteit van de Azeri’s. Een Turks volk, namelijk, dat de sjiitische islam heeft omarmd. Het waren destijds de Safawieden — een dynastie met Azerbeidzjaanse wortels — die de sjiitische islam in Perzië als staatsgodsdienst introduceerden. Een erfenis die tot op vandaag nog leeft in Iran.

Perzië verloor in de 19de eeuw Noord-Azerbeidzjan aan tsaristisch Rusland. Dat was een zware nederlaag die in heel het land werd gevoeld. Toen de Turkse president Erdoğan tijdens de militaire parade in Bakoe een 19de-eeuws Azeri-Iraans gedicht reciteerde en impliceerde dat de Iraanse provincies bij de republiek van Azerbeidzjan horen, las hij de geschiedenis verkeerd en raakte hij tegelijkertijd een gevoelige snaar bij Teheran. Volgens hen duidt dit immers op territoriale expansiedrift bij de twee Turkse naties. Het panturkisme van zowel Ankara als Bakoe omvat ook de Iraanse Azeri’s. Daarom ook ziet Iran in het christelijke Armenië een betere bondgenoot ziet. En daarom nam het tijdens de oorlog in Nagorno-Karabach een bemiddelende positie in ten aanzien van beide partijen.

De Azeri’s ten noorden van de rivier Aras kenden gedurende twee eeuwen een andere geschiedenis dan hun zuidelijke broeders in Perzië. Het communistische bewind bewind onderdrukte er decennialang de religie. Daardoor zijn veel Azeri’s in de hedendaagse republiek van Azerbeidzjan hun band met de islam verloren. Ze kijken eerder met nationalistische gevoelens dan met religieuze verbondenheid naar Iran. Iran en Turkije vinden elkaar dan wel om in de post-unipolaire wereld de invloed van de Verenigde staten in het Midden-Oosten in te dijken, maar ze komen wel tegenover elkaar te staan in de gebieden die ze in hun invloedszone trachten in te lijven.

David in de achtertuin van Iran

Steun van Israël was cruciaal voor de overwinning van de Azeri’s op de Armeniërs in Nagorno-Karabach. De HAROP- en Kamikazedrones van Tel Aviv bezorgden Azerbeidzjan zo een groot voordeel op de Armeniërs. Die vochten vaak nog met wapens van Sovjetmakelij. Het  berglandschap kon de Armeniërs deze keer niet beschermen.

Azerbeidzjan en Israël hebben dan ook een sterk bondgenootschap. Azerbeidzjan krijgt via de olie die het aan Israël verkoopt, toegang tot de modernste wapentechnologie. Daarnaast hoopt Tel Aviv ook dat de wapens die het aan Bakoe levert, in de toekomst niet alleen tegen Armeniërs, maar ook tegen Iran zullen worden gebruikt. Want ook de Kaukasus maakt deel uit van de regionale machtsstrijd tussen Iran en Israël.

Sjiitische as

Iran heeft doorheen de jaren met zijn ‘sjiitische as’ een invloedszone uitgebouwd met Hezbollah in Libanon en president Assad in Syrië. Israël beschouwt de aanwezigheid van Iraanse proxies aan zijn grenzen als een groot gevaar. Bij een escalatie met Iran zal het immers ook deze vijandige buren moeten bestrijden. Tegelijkertijd deed Israël via zijn bondgenootschap met Azerbeidzjan ook een strategische zet ten koste van Iran. In maart 2012 meldde het magazine Foreign Policy dat de Israëlische luchtmacht voormalige Sovjetluchtmachtbasissen op het grondgebied van Azerbeidzjan gebruikt. Hiermee bevind het zich op maar enkele honderden kilometers van de Iraanse grenzen. Officiële bronnen ontkennen, maar analisten bekrachtigen dit. Iran is niet enkel actief in Libanon en Syrië, in de achtertuin van Israël, het doet in de Kaukasus een gelijkaardige zet tegen de islamitische republiek.

Het tragische van de zaak is dat geopolitiek ten koste gaat van historisch recht. Israël voorziet president Aliyev immers van de nodige middelen om diens etnische zuivering van de Armeniërs in Nagorno-Karabach te kunnen voltooien. Omwille van zijn eigen geopolitieke belangen slachtoffert Israël — gebouwd door slachtoffers van de Holocaust — de Armeniërs, die in de 20ste eeuw al hun eigen genocide hebben meegemaakt.

Conflictueuze toekomst voor Armeniërs

De eerste oorlog in Nagorno-Karabach in de jaren 90 kon worden beschouwd als een conflict dat zijn wortels had in — het einde van — de Sovjet-Unie. Bij de tweede oorlog — die vorige maand zijn dramatische einde kende — is het plaatje echter ruimer. Het conflict is tegenwoordig vertakt over de hele regio van het bredere Midden-Oosten. Waar de Kaukasus tijdens de Sovjet-Unie stevig in de greep van Moskou was, hebben er zich na de val van het communisme ook andere spelers opnieuw kunnen vestigen. De oorlog in Nagorno-Karabach is daar een duidelijk voorbeeld van. Het conflict in Nagorno-Karabach is dan wel met het Russische akkoord voor vijf jaar bevroren, maar het status-quo dat Moskou er destijds installeerde, lijkt volledig verdwenen. Los daarvan wacht de Armeniërs in de regio en in de Kaukasus zelf helaas een conflictueuze toekomst. Zij zullen immers steeds meer in regionale machtsconflicten worden betrokken.

[ARForms id=103]

Jens De Rycke