fbpx


Economie

Econoom Geert Langenus: ‘Er is te weinig controle op de effectiviteit van onze overheidsuitgaven’

Geert Langenus, macro-econoom van de Nationale Bank, fileert ons economisch beleid



Als macro-econoom van de Nationale Bank zit Geert Langenus al ruim 20 jaar in de Belgische economische machinekamer. Na de zwaarste economische crisis sinds vele decennia fileert hij de toestand van het land. “De burger ligt te weinig wakker van onze zwakke overheidsfinanciën.” In het derde kwartaal van 2021 zat de economische activiteit in ons land - uitgedrukt in BBP – opnieuw op het niveau van vóór de pandemie. Zijn we dan met ons allen te snel in paniek geschoten…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Als macro-econoom van de Nationale Bank zit Geert Langenus al ruim 20 jaar in de Belgische economische machinekamer. Na de zwaarste economische crisis sinds vele decennia fileert hij de toestand van het land. “De burger ligt te weinig wakker van onze zwakke overheidsfinanciën.”

In het derde kwartaal van 2021 zat de economische activiteit in ons land – uitgedrukt in BBP – opnieuw op het niveau van vóór de pandemie. Zijn we dan met ons allen te snel in paniek geschoten en is onze economie een stuk veerkrachtiger dan gedacht, of hebben we gewoonweg heel veel te danken aan het uitgebreide pakket overheidsmaatregelen?

Geert Langenus: ‘Het verhaal is niet zo zwart-wit. Een economische crisis van deze omvang hadden we sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer meegemaakt: de initiële terugval van de economie was driemaal groter dan tijdens de financiële crisis van 2008-2009. Tegelijk heeft lang niet iedereen in dezelfde mate te lijden gehad onder deze crisis. Ambtenaren of mensen met een vaste kantoorjob bijvoorbeeld kregen wel af te rekenen met een aantal sociale beperkingen of ze moesten thuiswerken, maar financieel werden ze amper getroffen. Een heel ander verhaal was het daarentegen voor de kleine zelfstandigen die moesten sluiten of hun omzet zagen kelderen.’

‘Daarnaast heeft de overheid zeer snel en zeer zwaar ingegrepen om de gevolgen voor een groot deel van de bevolking zo beperkt mogelijk te houden. Dat is ook gelukt. Ten bewijze daarvan: de koopkracht in ons land is in 2020 zelfs nog lichtjes toegenomen, wat behoorlijk ongerijmd is in tijden van een ongeziene economische crisis. De overheid heeft dus de zwaarste klappen opgevangen, waardoor veel mensen nooit het gevoel kregen dat we in een heel zware crisis zaten.’

‘En tegelijk moet ik toegeven dat we de veerkracht van onze economie onderschat hebben. Het economische herstel zich inderdaad veel sneller doorgezet dan verwacht, onder meer dankzij de positieve impact van de vaccinaties. Vooral de private investeringen zijn sinds de zomer van bijzonder snel opnieuw op gang gekomen – dat heeft ook ons verrast – waardoor de economie snel opnieuw is aangetrokken. Minstens even belangrijk was de evolutie op de arbeidsmarkt: mensen die tijdelijk werkloos werden omdat ze actief waren in zwaar getroffen sectoren zijn snel op zoek gegaan naar een nieuwe job, en ze hebben die vaak ook gevonden. Ook hierdoor heeft de economie zich snel hersteld.’

Buffers

Kan u al een bedrag kleven op het totale prijskaartje van al die overheidsmaatregelen?

‘In 2020 draaide dit rond 20 miljard euro, voor dit jaar zullen we wellicht op zowat 15 miljard uitkomen. Op het dieptepunt van de crisis volgen we dit wekelijks op, maar eigenlijk is het niet meer dan een randfenomeen: al dat geld werd uitgegeven om te vermijden dat we in een nog veel grotere crisis zouden belanden en de economie tijdelijk overeind te houden. Je zal me niet horen zeggen dat letterlijk elke euro even goed besteed was, maar al bij al is de crisis op dat vlak behoorlijk goed gemanaged.’

‘Ik maak me veel meer zorgen over het feit dat we ook na zo’n diepgaande crisis blijkbaar niet lijken te beseffen dat we niet zomaar mogen terugvallen in het vroegere uitgavenpatroon. We stellen nu immers vast dat de lopende uitgaven opnieuw met enkele procenten de hoogte zijn ingegaan, terwijl er eigenlijk dringend geknipt zou moeten worden in een aantal recurrente uitgaven om buffers op te bouwen voor een volgende crisis.’

We horen al jarenlang dat de overheid in dit land zwaar boven haar stand leeft. Kan u daar even concreet de vinger op leggen?

‘Collega’s hebben twee maanden geleden een studie gepresenteerd waarin ze de Belgische overheidsuitgaven vergeleken met die in een aantal andere landen. Daaruit bleek duidelijk dat we op een aantal vlakken een stuk meer uitgeven dan andere, vergelijkbare landen. Heel concreet gaat het dan bijvoorbeeld over de algemene werkingskosten voor dit land en subsidies. Die laatste dienen die in dit land onder meer om de zeer hoge belastingdruk te compenseren. Denk aan de dienstencheques die de inzet van schoonmaakpersoneel betaalbaar moeten houden. Tegelijk is er te weinig controle op de effectiviteit en het rendement van de overheidsuitgaven.’

‘Vanuit de Nationale Bank pleiten wij al langer voor een zogenaamde spending review: wat levert het geld dat de overheid uitgeeft nu concreet op en wordt het wel goed besteed? De Vlaamse overheid heeft dit onlangs voor het eerst gedaan, en dan zie je meteen dat er bij een aantal uitgaven en belastingkortingen echt wel vragen kunnen worden gesteld. Ook de onderwijsuitgaven liggen in dit land een stuk hoger dan in veel omringende landen, terwijl de Pisa-indicatoren nochtans aangeven dat ons onderwijsniveau er al enkele jaren op achteruitgaat.’

‘Mocht de overheid haar eigen uitgaven wat nauwer onder de loep nemen, dan zou er ongetwijfeld wel wat geld bespaard kunnen worden. Onze uitgavenratio ligt een pak hoger dan het Europese gemiddelde en qua efficiëntie zitten we zeker niet aan de kop van het Europese peloton.’

Jaren ’30-scenario

U omschrijft die 35 miljard extra uitgaven tijdens de pandemie als een randfenomeen. Dit fenomenale bedrag zal ooit toch ergens verrekend moeten worden in de begroting?

‘Dat is uiteraard een extra kost op de begroting, die zich dus ook vertaalt in extra schuld. Het valt bijzonder lastig in te schatten of die uitgaven ooit volledig terugverdiend zullen worden, maar mocht de overheid dit niet hebben gedaan dan zaten we nu in een jaren ’30-scenario waarbij de begroting nog veel meer uit koers zou zijn geslagen.’

Minder goed nieuws was dan weer dat de Belgische economische groei in het vierde kwartaal van 2021 alweer zou terugvallen tot amper 0,2%. Is het einde van de economische remonte dan alweer in zicht? Voor onze begroting zou dit bijzonder slecht nieuws zijn, zeker als ook de rente binnenkort effectief de hoogte ingaat?

‘Onze ramingen wijzen inderdaad uit dat we naar een pauze in de economische groei gaan. Onder meer de blijvende aanvoerproblemen in een aantal sectoren, de hoge energieprijzen en een nieuwe virusopstoot spelen daarin een stevige rol. Toch denken we dat dit tijdelijke fenomenen zullen blijken, en dat we tegen eind 2022 opnieuw met een sterkere groei kunnen aanknopen. Daar staat tegenover dat we ook met onze verwachte groei op langere termijn zeker niet bij de Europese top zitten, en daar moeten we ons wél zorgen over maken. De oorzaken daarvan zijn immers wel structureel.’

Verkeerscamera’s

Vanuit linkse hoek klonk er de voorbije jaren een almaar luider pleidooi om bepaalde grote investeringen – bijvoorbeeld infrastructuurwerken – buiten de begroting te houden, maar ook om het mantra van een beperkt begrotingstekort los te laten. Hoe staat u daartegenover?

‘Dat is in mijn ogen grote nonsens. De begroting moet net een overzicht zijn van alle inkomsten en uitgaven. Het is niet door bepaalde uitgaven uit die begroting te houden dat ze plots niet meer zouden bestaan. Waar zou je dan overigens de grens trekken? In Brussel bestond men het zelfs om de aankoop van verkeerscamera’s buiten de begroting te houden. Terwijl dit in mijn ogen nu niet bepaald grote infrastructuurwerken zijn. Je sukkelt dan al heel snel in een straatje zonder eind. Ik pleit er vooral voor om een aantal minder productieve uitgaven te vervangen door echt productieve investeringen, omdat die de economie ook weerbaarder maken.’

‘Als je de begrotingsdiscipline volledig lost, staat er op termijn gewoonweg geen rem meer op de schuldgroei. Daarom hebben we ook – op papier – duidelijke begrotingsregels in het eurogebied, om te vermijden dat onverantwoord begrotingsbeleid de stabiliteit van de monetaire unie in gevaar zou brengen. Ik besef ook wel dat een aantal grote EU-lidstaten zich nooit overdreven veel hebben aangetrokken van die Europese begrotingsregels, en ik hoop dan ook dat de Europese Commissie zich daarover na deze pandemie duidelijk zal uitspreken.’

‘In dat kader kan ik ook niet voldoende het belang benadrukken van goede en sterke instellingen, ook op nationaal vlak. Bijvoorbeeld een begrotingsraad die de begroting nauwkeurig controleert en die alarm slaat als de overheid zondigt of een beleid voert dat duidelijk tegen de eigen begrotingsregels ingaat.’

Is dat dan geen taak van het parlement?

‘In theorie wel, maar in heel wat landen wordt het parlement daarin ondersteund door een specifieke instelling.’

Politieke consensus

In dit land pakt de Nationale Bank met de regelmaat van de klok uit met gedetailleerde prognoses, we hebben het Planbureau, er is een Hoge Raad van Financiën. Volstaan al die instellingen dan niet? Of houden de regeringen gewoonweg te weinig rekening met hun rapporten en studiewerk?

‘Daar heb je zeker een punt. Het is effectief de bedoeling dat, als zo’n instelling slecht beleid signaleert, de betrokken regering daar ook effectief rekening mee houdt. In praktijk zagen we dat pakweg de Hoge Raad voor Financiën soms eerder een politieke consensus vertolkte, al trekken ook zij soms aan de alarmbel.’

‘Politici hebben ten allen tijde het recht om eigen keuzes te maken, maar dan moeten ze die keuzes ook uitleggen en verantwoording afleggen. Dat mis ik echt in dit land. Alleen al de wijze waarop zo’n begroting wordt opgemaakt: haast altijd mondt dit uit in nachtwerk, waarbij de laatste gaten dan snel worden dichtgereden met beslissingen die later totaal onhaalbaar of onrealistisch blijken te zijn.’

België zit qua belastingdruk aan de wereldtop, maar kampt tegelijk ook met een bijzonder hoge schuldgraad. Ligt de publieke opinie daar wel voldoende wakker van? Het lijkt wel alsof dit land altijd al met zo’n hoge schuldgraad opgezadeld zat, maar dat we daar als burger weinig of niets van voelen?

‘We zijn zeker niet alleen met die hoge schuldgraad, maar het is wel problematisch dat die gewoon blijft doorstijgen. En jawel, de burger ligt daar te weinig wakker van. Vandaag blijft de prijs van die hoge overheidsschuld nog relatief beperkt, omdat de rente nu al jarenlang zeer laag staat, maar dit zal niet eeuwig blijven duren. Dat zien we nu al in de VS. We moeten beseffen dat we al jarenlang in een zéér uitzonderlijke situatie zitten.’

‘Zodra de rente opnieuw aantrekt, zal het begrotingstekort dus nog verder oplopen – wat eigenlijk niet kan omdat het nu al zeer hoog is – en zal men plots, vaak op een minder gepast moment, moeten snoeien in de uitgaven. Of men zal verplicht zijn – wat ik zeker niet aanbeveel – de al bijzonder hoge belastingdruk nog verder op te drijven, of verder te snoeien in een aantal uitgaven. Iedereen zal dit voelen, dus die hoge schuldgraad heeft op termijn sowieso wél stevige repercussies.’

Inflatie

Ziet u de rente ook in Europa volgende jaar al de hoogte ingaan?

‘De Europese Centrale Bank (ECB) stelt zich nog een stukje terughoudender op dan zijn Amerikaanse tegenhanger om de monetaire stimuli af te bouwen. Voor 2022 zal het dus nog wel meevallen, vermoed ik. Maar als de inflatie volgend jaar terugvalt tot zowat 2 procent – wat de NBB verwacht – zal de ECB op termijn toch ook het monetaire stimuleringsprogramma moeten afbouwen en zal de rente langzaam beginnen te stijgen.’

Een aantal eerder linkse economen en politici vinden al langer dat we af moeten van onze eeuwige focus op blijvende economische groei, onder meer omdat de ecologische impact daarvan op termijn onhoudbaar wordt. Hebben ze een punt?

‘Ik pleit in dit debat vooral voor de nodige nuance. Economische groei wordt gemeten in bruto binnenlands product (bbp). Dat is een goede maar geen ideale maatstaf van welvaart. Neem nu de overstromingen van afgelopen zomer in Wallonië. Dat was een gigantische catastrofe, maar toch stimuleerde die wellicht de economische groei, omdat de noodzakelijke heropbouw nu eenmaal tot veel economische activiteit leidt. Dat valt moeilijk uit te leggen als je het bbp als indicator voor welvaart beschouwt,  aangezien je hierdoor alleen maar een situatie herstelt zoals ze vroeger was.’

‘We kunnen onze welvaart dus niet alleen afleiden van de groei van het bbp, en zeker als het over welzijn gaat, moeten we ook naar andere indicatoren kijken. Tegelijk klopt het niet dat we géén bbp-groei meer nodig zouden hebben. Om de stijgende uitgaven in de sociale zekerheid te financieren, of om meer mensen uit de armoede te trekken, heb je echt wel economische groei nodig. Het idee dat we dit kunnen door met ons allen wat minder te gaan consumeren, is echt pure onzin.’

‘We moeten absoluut stilstaan bij de wijze waarop we onze economie organiseren, maar als de conclusie al vooraf vaststaat, is dit natuurlijk een onzinnige oefening. Laat ons dus nadenken over het potentieel van technologische innovatie om economische groei te verzoenen met bijvoorbeeld een kleinere ecologische voetafdruk. In dat opzicht erger ik me aan het opbod aan klimaatmaatregelen, waarbij zelden wordt stilgestaan bij de verdelingsaspecten: wie gaat dat betalen? Vaak zijn dat de minder begoeden.’

Hoge belastingdruk

De arbeidsmarkt is de voorbije maanden sterk aangetrokken. In tal van sectoren heerst er een echte krapte en die zal er wellicht niet op verbeteren naarmate de vergrijzing zich sterker doorzet. Toch zijn honderdduizenden Belgen op beroepsactieve leeftijd vandaag niet aan de slag, en hen activeren blijkt in vele gevallen ook quasi onmogelijk. Wat schort er dan aan ons arbeidsmarktbeleid?

‘In de eerste plaats moet arbeid meer lonen, zeker voor de wat lager opgeleiden. Daarvoor moeten we zowel onze te hoge belastingdruk als de te lage minimumlonen aanpakken. Daarnaast zou ook het arbeidsmarktbeleid wel iets scherpere tanden mogen krijgen. (fijntjes) Ik heb vernomen dat onder meer de Vlaamse minister van Werk onlangs op missie was in Denemarken, om daar het Deense arbeidsmarktmodel te bestuderen.’

‘Het aanklampend beleid dat in Denemarken al jarenlang gevoerd wordt om meer mensen individueel op te volgen en snel naar de arbeidsmarkt te begeleiden, werkt blijkbaar behoorlijk goed. Waarop wachten we om dit model ook in ons land over te nemen? We kunnen toch niet blijven aanvaarden dat er zo’n enorme stock aan mensen thuiszit, terwijl bedrijven wanhopig op zoek zijn naar nieuwe kandidaten?’

In het kielzog van de inflatie-opstoot rezen er de voorbije weken opnieuw vragen over het systeem van automatische loonindexering in ons land. Werkgevers vrezen voor een verslechtering van onze concurrentiepositie tegenover landen waar de lonen niet automatisch mee stijgen met de inflatie. Is die indexering op langere termijn nog houdbaar?

‘Ik zal u misschien verrassen, maar ik ben geen grote tegenstander van het principe van de indexering. Ik vind een automatische aanpassing van de lonen en uitkeringen aan de stijgende levensduurte op zich een goede zaak, al moeten we er daarbij wel over waken dat die niet vergezeld wordt van bijkomende excessieve looneisen. Er bestaat geen overtuigende bewijs dat het Belgische systeem tot een sterkere toename van de lonen leidt dan in landen zonder zo’n automatische indexering.’

‘Ook in onze buurlanden schieten de energieprijzen de hoogte in, en ook daar zullen de looneisen heus wel volgen. Ik denk wel dat we in dit land stilaan eens moeten afstappen van de zeer gecentraliseerde loonafspraken, en dat we sectoren of zelfs bedrijven op dat vlak meer vrijheid moeten gunnen. Waarom zou een bedrijf dat het goed doet niet wat meer marge krijgen om de lonen op te trekken?’

Centrale loonafspraken

Vakbonden zullen dat idee meteen afschieten: zij zijn niet bepaald vragende partij voor onderhandelingen in meer gespreide slagorde?

‘Ik kan alleen maar vaststellen dat andere landen niet met die heel rigide centrale loonafspraken werken, en zij zitten toch ook niet allemaal aan de bedelstaf? Ik slaag er trouwens zelden in om de precieze details van het Belgische systeem van de loonnorm, waarin allerlei gecompliceerde berekeningen zitten maar bijvoorbeeld de arbeidsproductiviteit niet wordt meegerekend, uit te leggen aan mijn collega’s van andere Europese centrale banken. Dat zegt misschien al iets. Bovendien zie ik regelmatig betogingen van vakbonden die de loonnorm te mager vinden, terwijl uit onze enquêtes toch  blijkt dat heel wat ondernemingen in Vlaanderen de financiële voorwaarden toch aantrekkelijker proberen te maken om toch nog personeel te vinden. Onder meer via allerlei premies en bonussen om nog personeel te vinden. Misschien kan je dan toch wat meer flexibiliteit overwegen?’

Filip Michiels

Filip Michiels is zelfstandig journalist.