fbpx


Buitenland

Een groot Russisch Paasfeest

Een ouverture


Aangeboden door deze bibliotheek


Dit plus-artikel wordt u aangeboden door deze bibliotheek die voor u een abonnement nam.

Vindt u het interessant? Neem dan vandaag uw eigen gratis proefabonnement van 30 dagen.



Bij het ontdekken van Auschwitz en andere concentratiekampen aan het einde van de 2de wereldoorlog, vroeg de wereld zich verbijsterd af hoe het Duitsland van Bach, Goethe en Beethoven zoiets had kunnen voortbrengen. Dezelfde vraag rijst weerom: hoe kan het dat het land van Tolstoi, Dostojevski, Tsjaikovski en Prokofiev zo’n barbarij ten toon spreidt? Ook tijden de ‘bevrijding’ van Europa in 1945 trokken bezopen Russische horden door Oost-Pruisen en lieten daar een bloedspoor achter van moorden onder de burgerbevolking, plunderingen,…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Bij het ontdekken van Auschwitz en andere concentratiekampen aan het einde van de 2de wereldoorlog, vroeg de wereld zich verbijsterd af hoe het Duitsland van Bach, Goethe en Beethoven zoiets had kunnen voortbrengen. Dezelfde vraag rijst weerom: hoe kan het dat het land van Tolstoi, Dostojevski, Tsjaikovski en Prokofiev zo’n barbarij ten toon spreidt?

Ook tijden de ‘bevrijding’ van Europa in 1945 trokken bezopen Russische horden door Oost-Pruisen en lieten daar een bloedspoor achter van moorden onder de burgerbevolking, plunderingen, verkrachtingen, massa-executies, kortom alles wat men vandaag als ‘oorlogsmisdaden’ kwalificeert. Ze werden daartoe aangemoedigd door hun oversten, die dezelfde instructies van hogerhand kregen. Heel die hiërarchische ketting creëert wat filosofe Hannah Arendt (1906-1975) ‘de banaliteit van het kwaad’ noemde. De soldaten die huizen plunderen en burgers die ze op de weg tegenkomen, gewoon neerschieten, zijn brave huisvaders die thuis een traan wegpinken bij de kerstboom, een streepje romantische muziek of een TV-soap.

Gehoorzaamheid

Die militairen doen hun plicht. Ze hebben ook niet gevraagd om die oorlog die in het vaderland niet eens een oorlog mag genoemd worden. Ze willen vooral niet in zo’n zak thuis komen. Heel gewone mensen dus. De militaire logica vraagt gehoorzaamheid en op insubordinatie staat de kogel. De propaganda doet haar werk, de ontmenselijking van de vijand is een absolute must in de oorlogsvoering. De leugenmachine, met behulp van gezagsgetrouwe media, maakt van de bevolking zombies. Het kan dus echt: 140 miljoen Russen in het gareel laten lopen. Tolstoi of niet.

Hoe dichter we in de machtscenakels terecht komen, hoe groter de verantwoordelijkheid, zou je zeggen. Dat klopt, maar hier hebben we te maken met een tunnelvisie en het motto dat verliezen geen optie is. Dus neemt de ideologie het helemaal over van de rede, en is zelfs elke nederlaag een aansporing om nog meer kanonnenvlees en middelen in te zetten, nog minder waarde aan een mensenleven te hechten. De oorlogspsychologie wil dat de realiteit van het front steeds minder doordringt bij diegenen die aan de knoppen zitten, de strategen en hoge piefen.

Helemaal bovenaan staat een dictator, gevangen in zijn eigen logica, die muren van het grote gelijk rond zich heeft opgetrokken waardoor niemand hem zelfs maar durft tegen te spreken. De grootste zielenpoot in het verhaal heet Vladimir Poetin. Ooit, ooit, wordt dit nog wel het onderwerp van een komische film of een soap, maar in afwachting sterven er jonge mannen in de fleur van hun bestaan, vrouwen, ouderen en kinderen, worden er complete steden tot puin gereduceerd.

We hebben dus met een zelfrollende machine te maken, een oorlogsmachine, waarin mensen verbeesten en Tolstoi even moet wachten tot na de vijandelijkheden. Overdrijf ook de eruditie van de gemiddelde Rus niet: cultureel erfgoed wil niet zeggen dat iedereen deze cultuur tot zich neemt. Erger nog: al deze schrijvers en componisten uit het verleden kunnen heel gemakkelijk ingezet worden in een nationalistische parade en uiteindelijk zelfs in de oorlogspropaganda.

Russisch en cynisch concert in Palmyra.

De Gouden Haan

Dat brengt ons naadloos bij het tweede aspect van de vraag aan het begin van deze column. Nadat de Russische luchtmacht in 2015 een aantal Syrische steden waaronder Aleppo met de grond had gelijk gemaakt, inclusief scholen en ziekenhuizen, liet Vladimir Poetin een concert uitvoeren op de heroverde ruïnes van Palmyra. Dirigent was de trouwste Poetin-lakei, Valery Gergiev, die vandaag in Europa nergens meer welkom is.

Men moet zich realiseren met welk cynisme zo’n cultureel evenement, genaamd ‘Gebed voor Palmyra’ wordt opgezet, in een land, door een jarenlange burgeroorlog uiteen gereten. Maar Vladimir Poetin portretteert zichzelf als de redder van de Christelijke beschaving – hierin nog steeds gesteund door een aantal malloten in onze contreien – en gebruikt cultuur als een soort scherm dat hem volledig dekt en carte blanche geeft, om het even hoeveel vrouwen en kinderen er vallen. Met de orthodoxe kerk als dubbelzinnige bondgenoot.

Dat is niet meer de banaliteit van het kwaad, maar de subtiliteit ervan. Op het programma stond muziek van J.S. Bach (jawel, dezelfde), Sergei Prokofiev, en een Poetin-beschermeling van het eerste uur, componist Rodion Shchedrin. Op Bach heb ik zelfs geen commentaar. Maar Sergei Prokofiev behoort tot de generatie van Russische componisten die op eieren moesten lopen om Stalin niet te bruuskeren en in Siberië te eindigen. Aanvankelijk heel gematigd en voorzichtig, viel hij toch ten prooi aan de tweede grote zuivering, met als gevolg een beroepsverbod en quasi-hongerdood.

De Russische kunstenaars hebben een grote traditie in de omgang met dictators. Ook voor collega’s van Prokofiev, zoals Dimitri Sjostakovitsj, was het dansen op een slappe koord. Laatstgenoemde kreeg het van de censuur zwaar te verduren, zeker bij de creatie van zijn opera ‘Lady Macbeth uit het district Mtsensk’ die zich deels in een soort goelag afspeelt. Stalin was not amused.

Dissidentie

De Sovjetcensuur was gewoon een voortzetting van de censuur in de tsarentijd, waarin bijvoorbeeld componist Nikolaj Rimski-Korsakov allerlei toeren moest uithalen en af en toe wel de grenzen opzocht. Zo mocht zijn satirische opera ‘De Gouden Haan’ (1908), waarin de tsaar himself te kakken werd gezet, niet opgevoerd worden, ook al liet hij in een epiloog een astroloog aan het publiek meedelen dat ‘elke overeenkomst met de realiteit toevallig is’.

Zijn orkestouverture ‘Een groot Russisch Paasfeest’ (1888) was, zoals hij nadien in zijn autobiografie bevestigde, een ode aan het heidens lenteritueel (dat later door Stravinski in diens Sacre zou hernomen worden), maar hij lardeerde het met thema’s uit de orthodoxe Paasliturgie, om het voor de tsaar en zijn gevolg verteerbaar te maken. Censuur leidt tot een apart soort creativiteit.

Heel deze geschiedenis van spanning tussen kunst en politieke macht verhindert een bloeddorstige tiran als Vladimir Poetin dus niet om zich als minnaar van de schone kunsten te doen gelden en deze artiesten allemaal te recupereren tot iconen van de nationale trots. Pas in de jaren ’70 van vorige eeuw worden de maskers afgegooid en ontstaat zoiets als een dissidente kunstenaar/intellectueel die uitdrukkelijk de dictatuur op de korrel neemt. Schrijver Aleksandr Solzjenitsyn werd voor zijn fameuze Goelag Archipel gearresteerd, maar verkreeg de genade om zijn biezen te mogen pakken naar het westen.

Deze genade is de tegenstanders van Poetin niet meer gegund. Men ‘verdwijnt’ gewoon, of wordt naar een werkkamp in Siberië gestuurd. Het leger dat vandaag Oekraïne terroriseert, is het instrument van een repressie die deze van Stalin evenaart. Af en toe vangen we eens een geluid op van eenzame dwarsliggers – opmerkelijk: dikwijls vrouwenEen journaliste die tijdens een nieuwsuitzending opeens door het beeld loopt met een bord ‘Stop de oorlog, geloof de propaganda niet!’, of een kunstenares die in de supermarkt de prijskaartjes vervangt door anti-oorlogsboodschappen. Kamikaze-oefeningen zijn het, chapeau. Wij als gemakkelijke critici van ons regime en onze media worden er stil van.

Ondertussen gaat de oorlog door en overspoelt het leed dagelijks het TV-scherm. De Paasklokken zijn bommenwerpers geworden, de eieren – symbool van vruchtbaarheid, nieuw leven, creativiteit, geluk – vacuümbommen, vooral bedoeld om te doden. Vergevingsgezind als ik ben wens ik Vladimir Poetin een écht Paasei toe, een Ferrero-ei made in Belgium dat hem zoveel buikloop bezorgt dat heel het Kremlin door een fatale stank overwalmd wordt. Van een ouverture gesproken, waarin een klein land groot kan zijn. Op naar de feesttafel.

Johan Sanctorum

Johan Sanctorum is filosoof, publicist, blogger en Doorbraak-columnist.