fbpx


Geopolitiek

SWIFT grondlegger Bessel Kok: ‘Geen fan van het gebruik als politiek wapen’

Destijds was hij één van de voorvechters van SWIFT, vandaag kijkt hij kritisch naar de inzet tegen Rusland



Na lang aarzelen en heel wat politiek getouwtrek besloten de EU, de VS en het VK dit weekeind om de 'financiële atoombom' tegen Rusland te activeren en een aantal Russische banken uit te sluitenvan het internationale betalingssysteem SWIFT. Dat netwerk zag het daglicht in ons land en het vindt tot vandaag onderdak in de bossen van Terhulpen. Bessel Kok, mede-oprichter en jarenlang ceo van SWIFT, heeft zich altijd verzet tegen de inzet van het systeem als politiek wapen. Voor het…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Na lang aarzelen en heel wat politiek getouwtrek besloten de EU, de VS en het VK dit weekeind om de ‘financiële atoombom’ tegen Rusland te activeren en een aantal Russische banken uit te sluitenvan het internationale betalingssysteem SWIFT. Dat netwerk zag het daglicht in ons land en het vindt tot vandaag onderdak in de bossen van Terhulpen. Bessel Kok, mede-oprichter en jarenlang ceo van SWIFT, heeft zich altijd verzet tegen de inzet van het systeem als politiek wapen.

Voor het ontstaan van SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) moeten we teruggaan naar het begin van de jaren zeventig. Op aansturen van een aantal grote banken werd toen een internationale stuurgroep samengesteld om een revolutionair internationaal bancair betaalsysteem in de steigers te zetten. Die stuurgroep bouwde voort op de bevindingen van een succesvol onderzoeksproject aan het prestigieuze Amerikaanse Stanford Research Institute. De inmiddels tot Belg genaturaliseerde Nederlander Bessel Kok – die in een volgend leven de RTT zou omvormen tot Belgacom – speelde daarbij een voortrekkersrol. Hij kon toen al terugvallen op een pak ervaring in de financiële wereld.

Bessel Kok: ‘De Amerikaanse banken waren in die periode wereldwijd oppermachtig, en zij hadden ook hun eigen informatiesystemen via gereserveerde connecties die door de toenmalige postdiensten ter beschikking werden gesteld. Die zogenaamde leased lines waren toen de enige vorm van datacommunicatie tussen het hoofdkantoor van een bank enerzijds en het kantorennetwerk anderzijds. Omdat Europese banken technologisch stevig achterliepen, werden de grote Amerikaanse banken voor heel wat grote Europese bedrijven almaar verleidelijker.`

Een eigen Europees netwerk

De Europese banken beseften dat ze iets moesten doen en daarop besloten een aantal grote Europese financiële instellingen om de handen in elkaar te slaan door een eigen, coöperatief netwerk op te starten. Onze stuurgroep kreeg daarvoor kapitaal ter beschikking gesteld door een aantal grote Europese banken. Na heel wat voorbereidend onderzoek kreeg SWIFT in eind 1972 vaste vorm. Onder meer de Belgische Kredietbank, het Franse Crédit Lyonnais en de Nederlandsche Middenstandsbank (nu ABN Amro, FMI) waren van bij het prille begin bij SWIFT betrokken. Het idee was dus om zoveel mogelijk Europese banken via dat nieuwe netwerk aan elkaar te koppelen zodat internationale betalingen veel vlotter zouden verlopen. De Amerikaanse banken beschouwden dat nieuwe Europese netwerk aanvankelijk als concurrentie maar finaal zijn ook zij vrij snel overstag gegaan.”

IBAN-codes

Bij de opstart van SWIFT kwam het er vooral op aan om alle lokale PTT’s (Regie van Posterijen, Telegrafie en Telefoon) ervan te overtuigen privé-lijnen ter beschikking te stellen van de banken. Zowel lokale als internationale lijnen. Die PTT’s stonden daar aanvankelijk absoluut niet om te springen omdat ze dat nieuwe netwerk als een bedreiging beschouwden voor hun bijzonder rendabele telexverkeer. De vernieuwende technologie zorgde er immers ook voor dat dit nieuwe netwerk veel sneller en performanter was dan de al bestaande verbindingen.

Kok: ‘De ambitie was toen al dat elke internationale betaling haast direct zichtbaar zou zijn. Bovendien zouden alle betalingen wereldwijd gestandaardiseerd worden. Met het oog daarop zou elke bank ter wereld ook een unieke code ontvangen. Aanvankelijk lachtte iedereen ons uit met die ambitieuze plannen, maar zie, tot vandaag blijven we die IBAN-codes gebruiken.’ Op 6 mei 1977 – als sluitstuk van een haast eindeloos aantal internationale vergaderingen, conferenties en seminaries – was de allereerste overschrijving via het SWIFT-systeem een feit.

Van een bank in Brussel naar een Londense bank. Aan beide zijden van het kanaal wachtte een hele schare bankiers nagelbijtend af, doodsbang dat de revolutionaire technologie finaal zou falen. Bessel Kok: ‘Het werkte wél, en dat nieuwe netwerk kwam toen niets te vroeg. De internationale handel begon toen echt te exploderen, en zowel de banken als het bedrijfsleven waren vragende partij voor een nieuwe, snelle en betrouwbare technologie voor internationale betalingen.’

Het SWIFT gebouw in Terhulpen.

Commune

SWIFT zag het levenslicht in een wat grijs kantoorgebouw vlakbij het Brusselse Noordstation. Maar het bedrijfje groeide al snel als kool en moest dus hoogstnodig op zoek naar een nieuw onderkomen. Dat vond het – met dank aan een financiële injectie van de deelnemende banken – uitgerekend in Tervuren. Een heel eind uit de stad dus. En dat stuitte toen op nogal wat vragen en onbegrip. Medio jaren tachtig was het bedrijf ook dat gebouw alweer ontgroeid en vond het een nieuw stek middenin de bossen van Terhulpen op een terrein dat toen nog eigendom was van de familie Solvay. Voor de bouw van dat iconische gebouw ging Bessel Kok – op dat moment al enkele jaren ceo van SWIFT – in zee met de beroemde Spaanse postmodernistische architect Ricardo Bofill.

Toen het ontwerp werd voorgesteld, gingen de poppen pas echt goed aan het dansen. Kok kreeg het verwijt dat hij Mussolini-achtige architectuur in ons land introduceerde, niet in het minst vanuit de in die tijd nog oerconservatieve banksector. Toch was het koning Boudewijn himself die het gebouw later officieel zou inhuldigen. Onder meer dankzij de locatie, afgelegen in de bossen van Waals-Brabant, zou het bedrijf zelf ook al snel haast mythische proporties aannemen. Het commune-achtige sfeertje dat Kok – die veel belang hechtte aan de opbouw van een sterke bedrijfscultuur – er toen introduceerde, droeg daar in sterke mate toe bij.

Een eigen sportclub en cabaret

Wat voerden die honderden werknemers daar precies in hun schild, op die campus in de donkere bossen? Met een eigen sportclub, een eigen arts en tandarts, ja zelfs een eigen cabaret waarin de hele bedrijfstop belachelijk werd gemaakt? Elk jaar was die campus ook het theater van een gigantisch feest, waar tot 1500 mensen uit de hele wereld op afkwamen. Daarnaast vonden er in Terhulpen ook grote technologie-seminaries plaats voor medewerkers uit de backoffice van duizenden banken wereldwijd. Die zakten elk jaar met iets meer enthousiasme naar Waals-Brabant af.

‘In die sfeer ontstonden toen ook de geruchten dat wij eigenlijk een creatie waren van de Amerikaanse geheime diensten,’ blikt Kok terug. ‘Regelrechte onzin uiteraard, maar het bedrijf had toen inderdaad iets sekte-achtig. Heel veel jonge techneuten en financiële profielen hebben daar hun eerste carrièrestappen gezet.’ Tot vandaag is het hoofdkwartier SWIFT, waar intussen zowat 11.000 banken uit tweehonderd landen bij aangesloten zijn, nog altijd in Terhulpen gevestigd.

Gijzeling in Amerikaanse ambassade

Anno 2022 wordt het SWIFT-netwerk vooral gebruikt om grote geldstromen te automatiseren. Landen schrijven wekelijks miljarden euro’s aan elkaar over in het kader van allerlei internationale handelsverdragen. Wanneer een land uitgesloten wordt van dat internationale betaalsysteem wordt het de facto dus ook zwaar beperkt in zijn internationale handelsverkeer. ‘Ik herinner me eerdere internationale crises waarin er onder meer door een aantal Arabische landen gepleit werd om Israël uit SWIFT te gooien,’ geeft Kok aan. Hij woont intussen al enkele decennia in Praag en heeft geen enkele operationele band meer met het bedrijf.

‘Ik heb me daar altijd sterk tegen verzet: wij bedrijven geen politiek. Ook tijdens de maandenlange gijzelingsactie in de Amerikaanse ambassade in Teheran is er vanuit de VS heel zware druk op me uitgeoefend om de Iraanse banken uit te sluiten, maar dat is uiteindelijk nooit gebeurd. Het is effectief een zeer krachtig wapen tegen een bepaald regime, in dit geval het Russische, maar persoonlijk blijf ik daar toch maar een heel koele minnaar van. Hoe kan een overheid, of in dit geval de EU, dit zomaar beslissen? SWIFT is immers een privébedrijf, geen staatsonderneming. De eigenaars zijn duizenden banken uit de hele wereld, inclusief Rusland dus. De Russische inval in Oekraïne is uiteraard een grof schandaal, en zeker omdat ikzelf ook flink wat jaren in Oekraïne gewerkt heb, is het nu voor mij ook een heel emotionele kwestie. Ik vind dit dus echt een hele lastige.’

Rusland

Nu een aantal Russische banken effectief uit het systeem gegooid worden, zal het voor Rusland ook een pak lastiger worden om internationale betalingen te blijven verrichten. Om de impact daarvan op de Russische economie even te schetsen: Russische banken voeren dagelijks gemiddeld voor zowat 46 miljard dollar aan internationale transacties uit. Tachtig procent daarvan gebeurt in Amerikaanse dollars. Enerzijds krijgen de  Russen het voortaan dus een een heel stuk lastiger om pakweg olie en gas uit te voeren. Anderzijds wordt het voor Rusland ook veel moeilijker om bijvoorbeeld halfgeleiders of industriële machines in te voeren, technologie waarvoor het vandaag sterk op de import vanuit het buitenland steunt.

De handel wordt dus een heel stuk trager en complexer, maar niet geheel onmogelijk. Nadat Rusland in 2014 de Krim had geannexeerd, hield het land immers al enigszins rekening met een dergelijk scenario. De Bank of Russia ontwikkelde de voorbije jaren dan ook een soort eigen SWIFT-systeem, genaamd SPFS. Dit is volgens insiders een heel stuk minder uitgebreid en verfijnd, maar het is wel bruikbaar voor Russische en buitenlandse bedrijven.

Ten tijde van die Krim-crisis liet de toenmalige Russische minister van Financiën al verstaan dat een mogelijke verbanning uitsluiting uit SWIFT het Russische BNP met vijf procent zou kunnen doen krimpen. Hoe groot de blootstelling vandaag nog is, valt moeilijk in te schatten, maar sowieso zal de maatregel ook tot een grotere muntvolatiliteit en tot een massale uitstroom van kapitaal naar het buitenland leiden. Dit zou dan weer aanleiding kunnen geven tot binnenlandse sociale onlusten én tot groeiend ongenoegen bij een aantal oligarchen die Poetin tot nog toe altijd trouw steunden. Of hoe de Belgische bijdrage tot een destabilisering van het Poetin-regime wellicht eerder technologisch dan militair gekleurd zal zijn.

Filip Michiels

Filip Michiels is zelfstandig journalist.