fbpx


Media
fake news

Joris Deene: ‘Desinformatie heeft altijd bestaan, nu is het gewoon veel zichtbaarder’




Oorlog in de wereld van sociale media: Twitter bant Trump. Facebook verwijdert pagina’s van gebruikers die door hen als onwelgevallig worden bestempeld. De grote purge vindt plaats aan de overkant van de oceaan. Maar ook bij ons sijpelt dit door. Vorige week haalde de regeringspartijen uit naar de oppositie omdat ze 'fake news' zouden verspreiden over de legitimiteit van de Vivaldiregering. Maandag werd een advertentie voor een artikel van Doorbraak van Facebook geweerd omdat het ‘sensationele inhoud’ zou bevatten. De…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Oorlog in de wereld van sociale media: Twitter bant Trump. Facebook verwijdert pagina’s van gebruikers die door hen als onwelgevallig worden bestempeld. De grote purge vindt plaats aan de overkant van de oceaan. Maar ook bij ons sijpelt dit door. Vorige week haalde de regeringspartijen uit naar de oppositie omdat ze ‘fake news’ zouden verspreiden over de legitimiteit van de Vivaldiregering.

Maandag werd een advertentie voor een artikel van Doorbraak van Facebook geweerd omdat het ‘sensationele inhoud’ zou bevatten. De grote sociale mediaspelers trekken steeds meer macht naar zich toe. Advocaat Joris Deene, gespecialiseerd in mediarecht bij Everest Advocaten, neemt een en ander onder de loep.

Behavioral targeting

Staan de sociale media terecht onder maatschappelijke druk?
‘Wanneer we de context bekijken staan platformen en sociale media — terecht — onder grote maatschappelijke druk om desinformatie en haat zaaien tegen te gaan. Zowel in de VS als in Europa zijn er wetgevende initiatieven om dit te realiseren. Die druk is ontstaan door de zeer dominante rol die sociale media spelen in het maatschappelijk debat. Ik denk dat bijvoorbeeld Facebook, door een cocktail van enerzijds niet-ingrijpen en anderzijds behavioral targeting, de verkiezingen in 2016 in de VS verregaand beïnvloed heeft.’

‘Het is zo dat ons huidig rechtssysteem dergelijke platformen beschermt. Deze zijn niet aansprakelijk voor desinformatie of haatzaaierij door hun gebruikers, mits ze maatregelen nemen om daar een eind aan te maken zodra ze daarvan in kennis zijn gesteld. In principe kan dan ook enkel de gebruiker zelf van het platform aansprakelijk worden gesteld, bijvoorbeeld wegens laster of een inbreuk op de antidiscriminatie- of racismewetgeving. Het platform zelf blijft buiten schot en dient dus niet 24/7 te monitoren wat zijn gebruikers doen. Maar wordt het platform in kennis gesteld van onrechtmatig gedrag, dan dient het onverwijld te handelen om deze onrechtmatige informatie te verwijderen of de toegang ertoe onmogelijk te maken.’

‘Dat wettelijk systeem gaat uit van de veronderstelling dat de platformen neutraal zijn en louter een technische dienst verlenen die een belangrijke rol speelt in het faciliteren van de vrijheid van meningsuiting. De wetgever wilde immers vermijden dat nieuwe communicatietechnologieën gefnuikt zouden worden, doordat ze rechtstreeks en onmiddellijk aansprakelijk zouden zijn voor wat hun gebruikers publiceren. Daarom zijn deze platformen enkel aansprakelijk voor wat er op het platform gebeurt, indien ze niet ingegrepen hebben wanneer ze kennis kregen van onrechtmatig gedrag.’

En wat met hun positie als private bedrijven?
‘De maatregelen die zo’n platform neemt moeten natuurlijk in overeenstemming zijn met andere fundamentele rechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en het recht van het publiek op toegang tot informatie. Die maatregelen moeten proportioneel zijn. Voor mij is bijvoorbeeld de levenslange Twitterban van Trump dat niet. Twitter had ook kunnen kiezen om enkel haat zaaiende tweets te verwijderen. Trump is uiteindelijk wel nog steeds de president van de VS. Alles wat hij zegt is nieuws en het is dan ook belangrijk dat het publiek weet wat er gezegd wordt.’

Regulering

‘Dat leidt me tot de vraag of Twitter zelf mag bepalen wat nog kan en wat niet. Door het wettelijk kader dat ik zonet schetste, zijn Twitter en andere sociale media deels gereguleerd. Ze hebben bepaalde privileges gekregen met het oog op hun rol in het maatschappelijk debat. Maar ze hebben ook een dominante positie wanneer het gaat over het verspreiden van meningsuitingen. Om die redenen vind ik dat de maatregel van Twitter te ver gaat. Het standpunt dat Twitter als privaat bedrijf zelf mag bepalen wat er geplaatst wordt of niet, doet afbreuk aan dit wettelijk kader en de positie van het bedrijf. Daarom pleit ik eerder voor een regulering of een toezichthouder, die erover waakt dat er niet al te zeer wordt ingegrepen in de vrije uitwisseling van meningen.’

‘De vrijheid van meningsuiting is namelijk niet ongelimiteerd. Wanneer je artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens erbij neemt, zie je dat er inperkingen toegelaten zijn voor zover noodzakelijk in een democratische samenleving. De antidiscriminatiewetgeving is daar een voorbeeld van, evenals wetgeving die de ontkenning van de Holocaust verbiedt. Men vindt blijkbaar dat men bepaalde meningen moet kunnen beknotten.’

‘In welke gevallen dit dient te gebeuren, is aan de wetgever om te bepalen. De cruciale vraag in deze is dan ook niet zozeer of er grenzen zijn aan de vrije meningsuiting, maar wel wie beslist wanneer een meningsuiting over de schreef gaat. Dat zou in de handen van een onafhankelijke rechter moeten liggen. Die kan dan opdracht geven om bepaalde zaken te verwijderen na een degelijke toetsing. Dat gebeurt nu niet. Momenteel ligt dat beslissingsrecht in handen van een privaat bedrijf. Dat vind ik zeer gevaarlijk.’

Geen verschil tussen VS en Europa

Ons systeem verschilt dus eigenlijk niet zoveel van het Amerikaanse, vervat in het beruchte Section 230, waarin een verschil gemaakt wordt tussen platform en uitgever en waardoor de grote sociale mediabedrijven vrijgesteld zijn van verantwoordelijkheid voor de inhoud op hun platformen?
‘Inderdaad. Bij ons heb je bij publicaties een verantwoordelijke uitgever, maar wanneer het over platformen gaat is die verantwoordelijkheid er niet. Je ziet dat ook bij internetproviders als Telenet of Proximus. Die stellen webruimte ter beschikking waarop klanten websites kunnen maken. Deze ISP’s zijn pas medeverantwoordelijk voor onwettige zaken die gebeuren op de bij hen gehoste websites, wanneer ze in kennis zijn gesteld van de feiten en verzuimen om op te treden.’

‘Die situatie is één op één hetzelfde bij bijvoorbeeld Facebook dat een virtueel prikbord aanbiedt om boodschappen op te hangen. Dat wil zeggen dat zolang ze zelf de inhoud niet bekijken en goedkeuren, maar zich beperken tot het aanbieden van een platform, ze niet aansprakelijk zijn. Tenzij ze op een bepaald moment op de hoogte zijn: wanneer ze dan niet optreden, worden ze medeverantwoordelijk.’

Afschrikeffect

Wie is er gemachtigd die kennisgeving te doen?
‘Dat kan iedereen zijn. Ik doe dat geregeld voor houders van intellectuele eigendomsrechten. Ik stuur dan een ingebrekestelling naar het desbetreffende platform om het in kennis te stellen van namaak of plagiaat. Het is dan officieel in kennis gesteld. Vanaf dan kan het niet meer zeggen niet op de hoogte te zijn. Het moet dan onverwijld stappen ondernemen om de situatie recht te zetten.’

Zit er geen gevaar in wanneer eender wie kan optreden om kennis te geven?
‘Het kan inderdaad ook leiden tot een zogenaamd chilling effect, hetgeen mooi tot uiting komt in het zogenaamde Multatuli-project. Het Nederlandse Bits and Freedom laadde een tekst van de Nederlandse schrijver Multatuli op bij tien verschillende Nederlandse ISP’s. Het werk van Multatuli berust in het publiek domein aangezien de auteursrechten reeds lang verstreken. Vervolgens schreef een fictieve beheersvennootschap deze tien ISP’s aan om als zogenaamde rechthebbende te vragen om de teksten offline te halen wegens een inbreuk op het auteursrecht. Zeven van de tien hebben de inhoud onmiddellijk verwijderd. Daaruit blijkt dat de ISP’s vaak bevreesd zijn voor gerechtelijke claims. Dit systeem leidt dus tot een chilling effect.’

Zit daar niet net het probleem? Je kan trollenlegers inzetten om mensen monddood te maken wanneer een mening je niet aanstaat.
‘Gelet op de dominante positie die bepaalde platformen hebben kunnen ze er inderdaad misbruik van maken om ongemotiveerd of disproportioneel maatregelen te nemen, al dan niet onder druk. Achteraf kan je dan wel naar een rechter trekken om aan te tonen dat je subjectieve rechten werden geschonden. Maar dat betekent dat je een hele procedure moet doorlopen om de maatregel terug te laten draaien. Dat kan initieel lang duren, maar eens er een vonnis wordt geveld is er misschien wel een precedent geschapen waardoor je in gelijkaardige gevallen sneller een vonnis kan bekomen.’

Grondrechten onder druk

Het gaat de laatste tijd wel snel én ver. In het federale parlement poneerden leden van de regering vorige week dat de oppositie moest ophouden de regering illegitiem te noemen. Je komt zo toch al aardig in de buurt van censuur die elk debat fnuikt.
‘In onze Grondwet staat duidelijk dat censuur verboden is. Het is niet omdat men zoiets in het heetst van de strijd opwerpt, dat dit in de praktijk ooit mogelijk zal zijn.’

Die grondrechten blijken de laatste tijd ook relatief te zijn. In het kader van de coronacrisis werden er al wel een paar opgeschort en de Raad van State gaat daar in mee. De bescherming van de Grondwet lijkt zo af te kalven.
‘Die grondrechten werden tijdelijk opgeschort om een ander grondrecht — de volksgezondheid — te laten primeren. Ik zou niet weten voor welk ander grondrecht men de vrijheid van meningsuiting tijdelijk zou kunnen opschorten. Je moet ook het feit onder ogen zien dat bij een annulatie- of schorsingsberoep tegen een ministerieel besluit de Raad van State misschien deels rekening kan houden met een bepaald politiek beleid, maar dat een gewone rechter die in een concrete zaak dient te oordelen sneller bepaalde regelgeving buiten beschouwing kan laten omdat deze in strijd is met hogere grondrechten.’

‘Dat is bijvoorbeeld onlangs bij de politierechtbank in Charleroi gebeurd met het ministerieel besluit over corona. De vrijheid van meningsuiting is voor mij in België toch een grondrecht dat niet zo gemakkelijk opzij geschoven kan worden. In rechtszaken waar iemand schadevergoeding vraagt wegens zogenaamd schadelijke meningsuitingen, zie je dat onze Belgische rechtscolleges in het gros van de gevallen de vrijheid van meningsuiting laten primeren.’

Fake News is Fake Probleem

Er bestaan ook plannen om fake news te bestrijden. Maar wat is fake news en wie gaat dat bepalen?
‘Voor mij is alles wat subjectief te interpreteren valt niet te bestempelen als “fake news”, aangezien dan de perceptie van de toehoorder of lezer speelt. Je kan enkel spreken van fake news wanneer iemand objectieve zaken in twijfel trekt, zoals wetenschappelijke feiten. Neem nu het voorbeeld van de roep van sommige politici dat onze federale regeling illegitiem zou zijn. Dat zou fake news zijn, mocht er een objectieve definitie bestaan van wat illegitiem is. Wanneer men zegt dat de regering geen meerderheid heeft in België, is het fake news. Wanneer men echter stelt dat ze geen meerderheid heeft in Vlaanderen, is dat al iets anders. Met die nuance is het geen fake news.’

‘Op zich heb ik ook geen probleem met fake news, voor zover in de samenleving andere media voorhanden zijn die daar tegen ingaan en erop wijzen dat iets niet juist is. Uiteindelijk hebben we dat decennialang gehad. Elke zuil had zijn krant en die bracht het nieuws vanuit haar standpunt. Zolang er een evenwicht is mag dat geen probleem zijn. Wanneer er natuurlijk — zoals in een dictatuur — maar één medium is dat “de waarheid” verkondigt, zit je in een andere situatie. Dan wordt het gevaarlijk. Wanneer er voldoende andere kanalen zijn die tegengewicht bieden, heb je een gezonde balans.’

‘Nu, in de praktijk heeft desinformatie altijd bestaan. De gewone man werd steeds door anderen gemanipuleerd. Nu is het gewoon veel zichtbaarder. Vroeger had je de dorpsroddels in de straat of op de markt die welig tierden en de pastoor die de gelovigen soms manipuleerde. Dat bleef dan beperkt tot de kring binnen het dorp. Nu wordt dit veel breder opengetrokken en is het online zichtbaar voor iedereen. In een goede democratie moet de waarborg aanwezig zijn dat er voldoende media zijn die een andere mening kunnen formuleren. Als nieuwsconsument moet je dan op basis van al die meningen je eigen mening vormgeven.’

‘Ik heb het vooral moeilijk wanneer een privaat bedrijf gaat bepalen wanneer en wie het gaat muilkorven. Dat dient te gebeuren door een onafhankelijke rechter. Dat moet — áls het al moet — gebeuren na een degelijk onderzoek en verdient eveneens een grondige motivering. Een privaat bedrijf mag de vrijheid van meningsuiting niet zonder meer beknotten.’

[ARForms id=103]

Winny Matheeussen

Enige tijd geleden geboren, in de herfst. Momenteel levend.