fbpx


Politiek
Parlement

Meer partijen, meer particratie

Twee partijen beter voor democratie



In een democratisch systeem met proportionele representatie - en dus met veel partijen - hoeven partijen geen lessen te trekken uit hun electoraal verlies. Een verlies wordt dan gemakkelijk gezien als een tijdelijke fluctuatie in populariteit en niet als een afstraffing. De vele coalitiemogelijkheden maken doorgaans dat zij daar ook mee wegkomen. Daardoor kunnen mensen gaandeweg gewoon worden aan het idee dat geen enkele politieke partij of hun leiders aansprakelijk zijn voor beslissingen die hen als het ware opgelegd worden…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


In een democratisch systeem met proportionele representatie – en dus met veel partijen – hoeven partijen geen lessen te trekken uit hun electoraal verlies. Een verlies wordt dan gemakkelijk gezien als een tijdelijke fluctuatie in populariteit en niet als een afstraffing. De vele coalitiemogelijkheden maken doorgaans dat zij daar ook mee wegkomen. Daardoor kunnen mensen gaandeweg gewoon worden aan het idee dat geen enkele politieke partij of hun leiders aansprakelijk zijn voor beslissingen die hen als het ware opgelegd worden door de noodzaak van coalitievorming.

Aldus Karl Popper in een essay dat hij publiceert in The Economist van 23 April 1988: ‘The open society and its enemies revisited‘. Daarin vraagt de toen 85-jarige zich af of zijn boodschap over de theorie van de democratie, zoals vervat in zijn boek The Open Society and Its Enemies van 1945, wel werd begrepen.

Proportionele representatie en de Belgische impasse

Zo is het mogelijk dat een meerderheid van kleinere partijen waarvan de meesten verkiezingsverlies leden, een regeringscoalitie vormt waarbij de grootste partij ontbreekt. Dat komt in feite neer op een coalitie tegen die grootste partij. Dit rijmt niet met de geest van democratie.

De essentie van Popper’s argumentatie is dat een meerderheidskiesstelsel dat uitmondt in een tweepartijendemocratie, of benaderingen daarvan, een zeer sterke voorkeur geniet boven een proportioneel kiesstelsel met meerdere partijen. Zulk een voorkeur van een meerderheidsstelsel boven een proportioneel systeem geldt zowel vanuit praktisch als moreel standpunt.

Particratie sterker in veel- dan in tweepartijenstelsels

Naast de band tussen kiesstelsel en het aantal partijen is er ook een relatie tussen de hoeveelheid partijen en de macht van partijen. Bij veel partijen is de particratie groter dan bij twee partijen. Maar particratie vermindert het representatieve karakter van een partij.

Een mogelijk voorbeeld daarvan waren de recente CDU-verkiezingen voor een nieuwe leider. De 1001 gedelegeerden die Armin Laschet (53%) kozen, waren meestal ambtenaren, parlementsleden, burgemeesters en andere verkozenen. Hadden vooral de leden niet-politici en niet-ambtenaren mogen stemmen dan had Friedrich Merz (47%) waarschijnlijk gewonnen (Financial Times, 19 januari 2021).

Ondermijning persoonlijke verantwoordelijkheid

De particratie bepaalt de rol die verkozenen kunnen spelen. Vandaar de sterke voorkeur van Popper voor een meerderheidskiesstelsel.

Het is de plicht van de verkozene, aldus Popper, de belangen te behartigen van hen die hem (haar) verkozen hebben. Voor hen is hij persoonlijk verantwoordelijk. Kan hij die verantwoordelijkheid beter nemen via een partij of via zichzelf? Daar moet hij zelf over oordelen.

Maar die persoonlijke verantwoordelijkheid wordt weggeveegd wanneer het individu tracht verkozen te worden in de hoedanigheid van vertegenwoordiger van een partij. Hij is dan loyaal ten aanzien van de partij en haar ideologie, en niet ten aanzien van zijn kiezers. De persoonlijke verantwoordelijkheid wordt hem daarmee afgenomen. Hij wordt een stemmachine eerder dan een denkend en voelend persoon.

In de huidige tijd van hyper-relativisme waar de eigen verantwoordelijkheid op velerlei niveaus gestaag wordt uitgehold, kan de opinie van een praktisch-georiënteerde filosoof verhelderend werken. Wanneer de verkozene het partijstandpunt niet langer in overeenstemming kan brengen met zijn geweten, heeft die, aldus Popper, de morele plicht zich terug te trekken.

Proportionele representatie: theoretische voordelen, maar meer praktische nadelen

Proportionele representatie is gebaseerd op het idee dat de invloed van een partij proportioneel moet zijn met haar electorale kracht. Daardoor verhoogt de kans dat het aantal partijen stijgt.

Maar in een systeem met vele partijen geldt dat kleine partijen een disproportionele invloed kunnen uitoefenen over de vorming van een regering, haar levensvatbaarheid, haar ontslag, en haar beslissingen. Een regering vormen wordt moeilijker – en budgettair zwaarder – en haar leefbaarheid op langere termijn precairder. Nog bezwaarlijker is dat de zin voor verantwoordelijkheid wordt ondermijnd. In een tweepartijen systeem zoals doorgaans in Groot-Brittannië en de VS is dat onwaarschijnlijker.

De oude theorie over democratie of het geloof dat het staatsbeheer van het volk, door het volk en voor het volk een natuurlijk of een goddelijk recht is, vormt de achtergrond van het geloof ten gunste van proportionele vertegenwoordiging. De alternatieven voor deze theorie zouden niet enkel unfair zijn maar ook tegen alle principes van rechtvaardigheid, aldus de voorstanders van proportionele representatie.

Volgens Popper zinkt dit nobel argument weg wanneer we kijken naar de onvermijdelijke consequenties van proportionele representatie in de praktijk. Die zijn ronduit vernietigend.

Op eerste zicht lijkt een toename in het aantal partijen wenselijk: meer keuzemogelijkheden, minder rigiditeit en meer kritiek.

Maar deze eerste indruk is volledig verkeerd.  Een veelpartijenstelsel bemoeilijkt de vorming en instandhouding van een regering. Daarenboven gaat zulk systeem gepaard met een verwatering van verantwoordelijkheid. Tenslotte verschaft proportionele representatie, ook al zij het maar indirect, een basis voor particratie. De mensen die de partij vertegenwoordigen zijn gekozen door die partij.  En partijen zijn instrumenten van persoonlijke promotie en van macht met alles wat daar qua intriges aan vasthangt. In tweepartijenstelsels berust de leiding van de partij veelal bij oligarchieën in plaats van bij een monocraat, de partijleider.

Tweepartijensystemen: zelfkritiek, verantwoordelijkheid en beslissingen

De sterke conclusie van Popper is dat we moeten weerstaan aan de ogenschijnlijke bekoorlijke idee van proportionele vertegenwoordiging. Omdat een tweepartijensysteem zelfkritiek bevordert. Bij een verkiezingsnederlaag is de kans groot dat de verliezende partij haar verlies ernstig neemt. Bij een tweede verlies stijgt de kans op herbronning.

De ervaring met het veelpartijenstelsel in België leert dat dit bij kleinere verliezende partijen niet het geval was. Ook na mei 2019 niet. Daarenboven zijn kleinere verliezende partijen zich soms niet meer bewust van hoe ver ze van hun oorspronkelijke ideologische basis zijn afgeweken. Zeker wanneer het verlies tamelijk klein is heeft zowel de partijleiding als haar electoraat de neiging die afwijkingen te minimaliseren. Ook al omdat ze door coalitievorming deze herbronning kunnen vermijden.

Popper’s conclusie is dat een werkzame democratie meer gebaat is met een tweepartijensysteem of een equivalent daarvan dan met een veelpartijensysteem. Dit in tegenstelling tot de consensus.

[ARForms id=103]

Frank Boll

Frank Boll is economist en was academicus en ondernemer.