fbpx


Buitenland, Geopolitiek

Is het Azov Bataljon echt een ‘naziregiment’?




Sinds het begin van de Russische invasie in Oekraïne heeft Vladimir Poetin in zijn officiële toespraken meer dan 30 keer de woorden 'nazi's' en 'denazificatie' gebruikt en beweerd dat Oekraïne in de greep is van neonazistische bendes. Een elitekorps dat nog steeds het 'Azov Bataljon' wordt genoemd - ook al is het nu het Azov Regiment - wordt aangedragen als bewijs dat 'nazi's' een belangrijke rol spelen onder degenen die tegen de Russen vechten. Maar hoe zit dat eigenlijk?  Wie…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Sinds het begin van de Russische invasie in Oekraïne heeft Vladimir Poetin in zijn officiële toespraken meer dan 30 keer de woorden ‘nazi’s’ en ‘denazificatie’ gebruikt en beweerd dat Oekraïne in de greep is van neonazistische bendes. Een elitekorps dat nog steeds het ‘Azov Bataljon’ wordt genoemd – ook al is het nu het Azov Regiment – wordt aangedragen als bewijs dat ‘nazi’s’ een belangrijke rol spelen onder degenen die tegen de Russen vechten. Maar hoe zit dat eigenlijk? 

Wie was Bandera?

Wanneer wordt verwezen naar het Azov Bataljon, gebruiken de Russen vaak ‘banderist’ als synoniem van ‘nazi’, verwijzend naar de nationalistische leider Stepan Bandera. Het feit dat Bandera wordt geëerd met tientallen monumenten en dat er straten naar hem zijn vernoemd, wordt aangevoerd als bewijs dat de Oekraïners nog steeds niet vrij zijn van hun naziverleden.

Om Bandera te begrijpen moet men beginnen met de woeste oorlog die de Oekraïners tussen 1917 en 1920 – tevergeefs – met de bolsjewieken voerden voor hun onafhankelijkheid en de Sovjetonderdrukking van elke mogelijke onafhankelijkheidsbeweging na 1920.

Dit culmineerde in de Holodomor, de kunstmatige hongersnood die door Stalin ingezet werd om de Oekraïense kleine landeigenaren uit te roeien en die werd beschouwd als de ruggengraat van de onafhankelijkheidsbeweging, waarbij in 1932 en 1933 ten minste drie en een half miljoen Oekraïners de hongerdood stierven.

Bondgenootschap

De haat tegen Stalin na de Holodomor, die door de Oekraïners en verscheidene westerse geleerden als een genocide wordt beschouwd, verklaart waarom velen bereid waren een bondgenootschap aan te gaan met wie dan ook die tegen de Sovjets zou vechten en beloofde de onafhankelijkheid te herstellen.

Nationalistische Oekraïense leiders in ballingschap, waarvan Bandera de meest prominente was, gingen in op het Duitse voorstel om binnen de Oekraïense diaspora twee regimenten op te richten die in 1941 samen met de Wehrmacht de Sovjet-Unie binnenvielen. Eenmaal in Oekraïne, riep Bandera eenzijdig de onafhankelijkheid van zijn land uit. Maar de Duitsers waren nooit van plan hun beloften na te komen. Omdat Bandera aandrong op onafhankelijkheid, werd hij gearresteerd en gedeporteerd naar Sachsenhausen. Zijn twee broers werden naar Auschwitz gebracht, waar ze stierven.

Pas in 1944, toen een nederlaag waarschijnlijk leek, bevrijdden de Duitsers Bandera en stuurden hem terug naar Oekraïne in de hoop dat zijn partizanen de opmars van de Sovjets zouden vertragen. Nadat Duitsland verloor, ontsnapte Bandera naar het Westen. Bandera’s partizanen trokken de bossen in en bleven de Sovjets lastigvallen en andere vormen van oppositie bevorderen tot ver in de jaren vijftig, totdat KGB-agenten Bandera in 1959 in München vermoordden.

Antisemitisme en Bandera

Het lelijkste onderdeel van het Oekraïense nationalisme was het antisemitisme. Tussen 1917 en 1920 kwamen zo’n 40.000 joden om in Oekraïense pogroms. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er nog meer uitgeroeid, en ‘banderisten’ collaboreerden met de nazi’s bij de moorden. Dat zelfs in de periode dat Bandera zelf in een naziconcentratiekamp zat.

Niet alle banderisten waren nazi’s. Hoewel Bandera verachtelijke antisemitische uitspraken deed, was een van de aanklachten van de nazi’s tegen hem dat hij joden die lid waren van zijn partij redde door hen valse paspoorten te bezorgen. Toch valt niet te ontkennen dat een aanzienlijk aantal bandera’s heeft meegewerkt aan de nazi-uitroeiing van de Oekraïense joden, en Bandera’s eigen antisemitische retoriek heeft bijgedragen aan hun misdadige houding.

Na 1991 werd Bandera in het onafhankelijke Oekraïne geëerd voor zijn anti-Sovjetstrijd, waarbij zijn bondgenootschap met de nazi’s werd verdoezeld. Toen Oekraïne het lidmaatschap van de Europese Unie nastreefde, uitte het Europees Parlement enige kritiek op de eer die aan Bandera was verleend. Verschillende Oekraïense leiders namen hun kritiek ernstig. In 2021 bleek uit een opiniepeiling dat slechts een derde van de Oekraïners een gunstig beeld had van Bandera en een meerderheid was niet tegen een herziening van de officiële eerbewijzen die hem waren verleend.

Neonazisme in Oekraïne

Na de onafhankelijkheid ontwikkelde zich een kleine neonazistische beweging in Oekraïne. Deze bestond niet uit veteranen van het ‘banderisme’ uit de Tweede Wereldoorlog, van wie er nog maar weinig in leven waren. Net als in andere landen met neonazistische bewegingen kwam een flink percentage van de nieuwe, jonge nazi’s uit de gewelddadige marge van de voetbalfans. Er werden extreem-rechtse partijen opgericht, waaronder de Sociaal-Nationale Partij van Oekraïne (SNPU). Hun electoraal succes was minimaal, minder dan 1%. Maar ze slaagden erin paramilitaire vleugels op te richten die immigranten, joden en burgers van de Roma-minderheid als doelwit hadden en soms vermoordden.

Deze partijen speelden geen rol van betekenis in de Oranje Revolutie van 2004, maar de situatie was anders in de tweede anti-Russische revolutie ‘Euromaidan’, in 2013-2014. Toen die begon, zaten verschillende leiders van extreem-rechts in de gevangenis. Er werd een wet aangenomen om hen vrij te laten, omdat men geloofde dat hun paramilitaire ervaring zou helpen in de oorlog met Rusland die velen zagen aankomen.

Euromaidan

Neonazi’s namen wel deel aan de Euromaidan, maar vormden verre van de meerderheid of zelfs maar een belangrijke minderheid van de demonstranten. Ze organiseerden zich ook om te vechten tegen de pro-Russische separatisten van Oost-Oekraïne, onder de voornaamste leiding van Andriy Biletsky, de 35-jarige leider van een groep die de ‘Patriotten van Oekraïne’ wordt genoemd.

Biletsky heeft beweerd dat sommige van zijn nazi-uitspraken van vóór de Euromaidan in feite afkomstig zijn van valse documenten die door de Russen zijn gefabriceerd. De meeste geleerden van het rechts-extremisme in Oekraïne zijn echter van mening dat de meeste uitspraken echt zijn, hoewel toen Biletsky eind 2014 een ‘keurige’ politicus werd en in het parlement zetelde, hij ze probeerde te verbergen of af te wijzen.

Azov

Daarvoor was Biletsky echter om andere redenen beroemd geworden. In het voorjaar van 2014 verzamelde hij volgelingen in Kiev en trok hij ten strijde tegen de separatisten van de Donbass. Omdat hun organisatie was opgericht in Berdyansk, aan de Azov Zee, noemden ze het ‘Azov Bataljon’.

In tegenstelling tot de vroege christelijke banderisten, waren veel van de Azov-strijders neoheidenen die droomden van het herstel van de oude Oekraïense religie. Dit werd weerspiegeld in de keuze van hun logo, met een letter I gedeeltelijk bedekt door een letter N, wat ‘Idee van een Natie’ betekent. Het logo is een spiegelbeeld van de Wolfsangel (wolfshaak), een oud Duits symbool dat al bestond vóór het nazisme. Maar dat zowel door twee afdelingen van de SS als door latere neonazistische en neopaganistische bewegingen in heel Europa werd overgenomen.

Het Azov Bataljon telde slechts zo’n 400 leden, maar vocht dapper. Met name bij de herovering van Marioepol op de separatisten. Het werd later opgenomen in de Nationale Garde en heette dan het Azov Regiment met zo’n 2500 soldaten. Tegen die tijd was Biletsky vertrokken om de politiek in te gaan en de meeste van de nieuwe rekruten wilden gewoon bij een elitekorps en kwamen niet uit het extreem-rechtse milieu van de vroege oprichters.

Zoals Andreas Umland, de belangrijkste westerse wetenschapper van het Azov Bataljon, het formuleerde, is het Bataljon, nu Regiment, ‘niet nazistisch’, maar er waren wel nazi’s onder de oprichters en er zijn nog steeds nazi’s onder zowel de Oekraïense soldaten als de buitenlandse strijders die zich inschreven om hen te helpen. Umland gelooft dat de nazi’s nu een kleine minderheid vormen in de Azov, maar toch de enigen zijn die geïnterviewd worden door internationale media.

Ook nazi’s in het andere kamp

Er zijn ook nazi’s in het andere kamp, vechtend met de Russen, vooral onder de leden van de Russische Nationale Eenheid (RNU), een neonazipartij die in 1999 theoretisch verboden werd in Rusland maar nog steeds actief is en gebruikt wordt door de Russische inlichtingendienst en zeer aanwezig is in Donbass.

Nadat een schandaal was uitgebroken toen de eerste ‘Volksgouverneur’ van de ‘Volksrepubliek Donetsk’, Pabel Gubarev, een RNU-lid was dat werd gefotografeerd met een hakenkruis op zijn mouw, heeft de Donbass-afdeling van de RNU het hakenkruis in haar logo snel vervangen door een kruis.

In een ideale wereld zou ook het Azov Regiment zijn met de Wolfsangel verbonden logo moeten veranderen en zich duidelijk moeten distantiëren van de neonazi’s onder zijn oprichters. Het is echter terughoudend om dat te doen, omdat het onder dat symbool en onder die commandanten zijn gemythologiseerde maar niet ingebeelde successen van 2014 heeft behaald. En symbolen worden zelden midden in een oorlog veranderd.

Massimo Introvigne

De auteur is godsdienstsocioloog en directeur van het Centrum voor Studies over Nieuwe Religies (CESNUR). Hij schreef 70 boeken en meer dan 100 artikelen over godsdienstsociologie.