fbpx


Geschiedenis

Nicolas Chamfort: de grappigste van alle moralisten

Portret van een Franse moralist en misantroop



Chamforts leven speelde zich af tegen de achtergrond van de verlichting en de Franse Revolutie, twee scharnierpunten in de Europese geschiedenis. Zijn haat-liefde verhouding tot de adel inspireerde hem tot schitterende aforismen. De invloed van deze subliem geschreven en van een scherp observatievermogen getuigende notities op de generaties na hem is groot. Stendhal, Léautaud, Camus, Cioran, Schopenhauer en Nietzsche zijn allen schatplichtig aan het werk van deze Franse intellectueel. Nietzsche omschreef hem ooit als ‘dieser witzigste aller Moralisten’. De grappigste…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Chamforts leven speelde zich af tegen de achtergrond van de verlichting en de Franse Revolutie, twee scharnierpunten in de Europese geschiedenis. Zijn haat-liefde verhouding tot de adel inspireerde hem tot schitterende aforismen. De invloed van deze subliem geschreven en van een scherp observatievermogen getuigende notities op de generaties na hem is groot. Stendhal, Léautaud, Camus, Cioran, Schopenhauer en Nietzsche zijn allen schatplichtig aan het werk van deze Franse intellectueel. Nietzsche omschreef hem ooit als ‘dieser witzigste aller Moralisten’. De grappigste van alle moralisten. Hierna volgt een korte kennismaking met de pessimistische moralist Chamfort.

Kanunnik

Sébastien Roch Nicolas werd op 6 april 1741 geboren in Clermont-Ferrand in de Auvergne als zoon van een dame die tot de oude provinciale adel behoorde en van een kanunnik. Hij was om drie redenen een ongewenst kind. Om te beginnen was de desbetreffende dame Jacqueline Dauphin de Leyval gehuwd en al moeder van twee dochters; het buitenechtelijke kind was dus haar derde. De vader van het kind was een geestelijke. Het betrof hier echter niet een kardinaal of een bisschop, iemand van adel dus, maar een kanunnik, afkomstig uit de burgerij. Madame had dus ‘betrekkingen’ gehad met een geestelijke, en dan nog van beneden haar stand. Ook in die tijd was deze combinatie eerder uitzonderlijk te noemen. We kunnen ons dan ook moeilijk voorstellen dat zij de periode van haar zwangerschap lachend en zingend doorbracht.

Na de geboorte van het jongetje werden ook prompt maatregelen getroffen om het buitenechtelijk ‘ongeval’ te herstellen. De zuigeling werd ondergebracht in het gezin van een kruidenier wiens zoontje enkele dagen na de geboorte was overleden. Van dat kind kreeg hij de identiteit en zelfs de naam opgeplakt: Sébastien Roch Nicolas. De pleegmoeder was even oud als de echte moeder (44 jaar), en de pleegvader was een neef van de kanunnik. Dus de hele zaak was hiermee tot een goed einde afgehandeld. Eenieder tevreden.

Parijs

Zijn natuurlijke moeder zag haar zoon na de overdracht nooit meer terug, en had blijkbaar ook geen behoefte om hem nog terug te zien. Wel zorgde zij ervoor dat de jongen een goede opvoeding kreeg, en een beurs ontving om in Parijs rechten te studeren. Een eerdere poging om priester te worden, liep faliekant uit. Hij voelde geen roeping. Enige tijd werkt hij als huisleraar van enkele adellijke kinderen. Maar ook dat mislukte omdat hij zich veeleer aangetrokken voelde tot de dame des huizes dan tot haar kinderen.

Toen hij twintig werd, ambieerde Nicolas een groot schrijver te willen worden. Hij probeerde komedies te schrijven, lofredes en tragedies. Zijn treurspel Mustapha et Zéangir werd met succes opgevoerd voor Lodewijk XVI en Marie Antoinette. Als gevolg hiervan kreeg hij een plaats aangeboden als geheimschrijver (een vertrouwensfunctie) met een toelage en verblijfplaats in het Palais Royal (toen een soort cultuurhuis). Dat laatste aanbod sloeg hij echter af omdat hij onafhankelijk wilde blijven. Latere publicaties flopten, en in 1777 besloot hij niets meer onder eigen naam te publiceren toen hij ten onrechte van plagiaat beschuldigd werd. Zijn ergernis over adel en burgerij schreef hij neer op kleine briefjes.

Huidziekte

Sébastien Nicolas die zich in Parijs transformeerde tot Nicolas Chamfort (zijn schrijversnaam) was een grote knappe man met veel succes bij de vrouwen. Een van hen zou gezegd hebben: ‘Je denkt dat je een Adonis in bed krijgt en het blijkt ook nog een Hercules te zijn’.

Lang hield zijn succes bij het schone geslacht echter niet stand. Rond zijn 25ste werd hij door een huidziekte getroffen. De gevolgen waren verschrikkelijk. Chamforts huid bood de aanblik van een maanlandschap. Hij had overal pijn in zijn botten en bezocht, zonder blijvend resultaat, verschillende kuuroorden. Meteen was de misantroop Chamfort geboren.

Even had hij nog geluk in de liefde wanneer hij in het salon van Madame Panckoucke (de echtgenote van een beroemde uitgever) in 1781, Marthe Buffon ontmoette. Zij was de weduwe van een arts en ouder dan hem. Zij was verbaal tegen hem opgewassen en diende hem van repliek, wanneer hij zich te buiten ging aan cynische opmerkingen. Lang duurde hun geluk evenwel niet. Zij overleed al in april 1783. Chamfort was een gebroken man.

Académie française

Vanaf 1779 werkte Chamfort aan zijn spreuken, anekdotes en aforismen waarmee hij eeuwigdurende roem zou vergaren. We komen er nog op terug. In 1764 won hij een prijsvraag uitgeschreven door de vooraanstaande Académie française. Toch zou zijn lidmaatschap ervan niet zo soepel verlopen. Diverse pogingen faalden. Pas in 1781 werd hij in het prestigieuze bolwerk opgenomen. Adel en hoge geestelijkheid waren er goed vertegenwoordigd. Het leverde Chamfort nuttige contacten op om zijn loopbaan de nodige stimulans te geven.

Tijdens de eerste jaren van de Franse Revolutie was Chamfort bijzonder actief, deels als anoniem literair criticus, deels als een soort ghostwriter voor figuren die meer dan hem op de voorgrond traden. Chamfort is een aanhanger van de Revolutie, en ontmoette in de salons onder meer Talleyrand, Sieyès en Mirabeau. Vooral met deze  laatste raakte hij nauw bevriend, zoals blijkt uit hun bewaard gebleven briefwisseling. Chamfort toont zich daarin een fervent republikein en was radicaler dan Mirabeau, die meer een voorstander van een constitutionele monarchie was.

Bibliothecaris

Chamfort was in 1792 nog even bibliothecaris-directeur van de Bibliothèque Nationale. Met een teruggeschroefd budget wist hij het aantal boeken te verdubbelen. Daarnaast gooide hij niets weg, zelfs geen missaal. Met succes wist hij zich te verzetten tegen iedere poging de bibliotheek te zuiveren van contrarevolutionaire geschriften.

Als aanhanger van de gematigde Girondijnen kon hij het helaas niet laten om in het publiek kritiek uit te oefenen op een aantal aspecten van de revolutie. We zitten in de jaren van de Terreur waarin Robespierre en Marat de plak zwaaiden. Hij was in de ogen van de Jacobijnen al verdacht door zijn vroegere banden met het Hof, dat hem financieel steunde. In 1784 werd hij benoemd tot secretaris van de zus van koning Lodewijk XVI.

Madelonnettes

In mei 1793 werd Chamfort gearresteerd en opgesloten in een van de overvolle Parijse gevangenissen, de Madelonnettes. Na twee dagen werd hij zonder meer vrijgelaten. Het was voor hem een traumatiserende periode, die hem alle levenslust ontnam. Hij zwoer bij zichzelf dat hij dit geen tweede maal wilde meemaken. Toen na enige tijd een tweede arrestatie dreigde, sloeg hij de hand aan zichzelf. Chamfort schoot zich door het hoofd, maar het schot schampte af. Vervolgens stak hij zich herhaaldelijk zelf met een scheermes. Ook dat mislukte. Hij raakte geen enkele vitale plaats. Net toen hij wat herstelde, had hij weer pech. Door een medische fout van de geneesheer overleed hij alsnog. We schrijven 13 april 1794.

Chamfort werd tijdens zijn korte leven achtervolgd door pech: in de liefde, in de literatuur en in de politiek. Ook postuum werd hij door tegenslag getroffen. Tijdens zijn laatste dagen had hij zijn geschriften aan een goede vriend toevertrouwd. Maar toen deze opgesloten werd, werd een groot deel hiervan gestolen.

Aforismen

Tussen de overgebleven stukken bevonden zich enkele kartonnen mappen, waarin een verzameling invallen, maximen en anekdotes stak. Het geheel getuigde van een misantropische inslag. Niemand wist echter wat de bedoeling hiervan was. Misschien dacht Chamfort aan een bundeling ervan, en waren de losse notities de bouwstenen ervan. In elk geval publiceerde zijn inmiddels weer vrijgelaten vriend ze in 1794 in boekvorm onder de nog door Chamfort bepaalde ironische titel Produits de la civilisation perfectionnée. Het boek opende met de lijfspreuk van de mensenhater die Chamfort was: ‘Het meest verknoeid hebben we de dag waarop we niet gelachen hebben’.

Het was op het einde van de 18de eeuw niet bepaald origineel om een bundel spreuken of een verzameling anekdotes te publiceren, maar absoluut origineel was het wel om beide genres te combineren in een boekdeel. Nadien werden er nog meer ‘papiertjes’ teruggevonden.

Van al het bij leven gepubliceerde werk van Chamfort bleef niets over. Hij werd wel wereldberoemd met dat ene postuum gepubliceerde werk. Vooral in het 19de eeuwse Duitsland raakte hij beroemd toen de gebroeders Schlegel, Schopenhauer en vooral Nietzsche Chamforts aforismen en maximen als motto voor hun geschriften gebruikten.

‘Mensenhater’

‘Ieder die op veertigjarige leeftijd geen mensenhater is, heeft nooit van de mensen gehouden’;

‘Het lijkt erop dat er in de hersens van vrouwen een hokje minder en in hun hart een gevoelige snaar méér is dan bij mannen. Zo is het door de natuur ingericht om ze in staat te stellen kinderen te verdragen, te verzorgen en te liefkozen’;

‘Monsieur de Lassay, die een zeer vriendelijk man was maar de samenleving goed kende, zei dat je elke morgen een pad zou moeten opeten, om zo de rest van de dag niets weerzinwekkends meer te vinden als je die in de wereld moest doorbrengen;

‘De samenleving bestaat uit twee grote klassen: zij die meer te eten dan eetlust hebben, en zij die meer eetlust dan te eten hebben’.

Pieter Jan Verstraete

Pieter Jan Verstraete is bibliothecaris en biograaf van tientallen kopstukken en militanten uit de geschiedenis van de Vlaamse beweging.