fbpx


Cultuur

Niet kwaad voor een agnost

In memoriam George Steiner



De generalist George Steiner, een van de grote cultuurcritici van de tweede helft van de 20ste eeuw, is op 90-jarige leeftijd overleden. Als taal-, literatuur- en cultuurkenner heeft hij over een onwaarschijnlijke reeks onderwerpen gepubliceerd. Hij schreef over de onmogelijke keuze tussen Tolstoi en Dostojewski en over de onversneden en onverdunde tragedie. Hij wilde de westerse cultuur herdefiniëren. Hij had het over Babel, wat wil zeggen de noodzakelijke veelheid van talen, wat meteen de vraag stelde naar de mogelijkheid of…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De generalist George Steiner, een van de grote cultuurcritici van de tweede helft van de 20ste eeuw, is op 90-jarige leeftijd overleden. Als taal-, literatuur- en cultuurkenner heeft hij over een onwaarschijnlijke reeks onderwerpen gepubliceerd. Hij schreef over de onmogelijke keuze tussen Tolstoi en Dostojewski en over de onversneden en onverdunde tragedie. Hij wilde de westerse cultuur herdefiniëren. Hij had het over Babel, wat wil zeggen de noodzakelijke veelheid van talen, wat meteen de vraag stelde naar de mogelijkheid of de onmogelijkheid van het vertalen tussen die talen. Hij dacht na over de ‘werkelijke’ aanwezigheid in kunstwerken — waarmee hij een goddelijke aanwezigheid bedoelde. In de schepping zag hij, net zoals in de taal, een grammatica aan het werk. En omdat hij zichzelf als een eeuwige leerling en tegelijk als een meester beschouwde, handelde een van zijn laatste boeken over de meester-leerling-verhouding.

Op het eerste gezicht loopt er niet zomaar een rode draad doorheen dit veelzijdige werk. Maar wie nader toekijkt ziet in het dertigtal studies en essaybundels die hij sinds 1960 heeft bijeen geschreven een soort optimistisch en ironisch geformuleerd ondergangsdenken. Veel van zijn essays zijn geschreven vanuit het apocalyptische gevoel van een einde. Allerlei moderne verschijnselen bevestigden hem in zijn analyse van een totale beschavingscrisis. Zoals het einde van de literatuur, de crisis van de taal, de implosie van de creatie. Of zoals de waardenhiërarchie die niet meer door religie of filosofie of moraal wordt bepaald, maar door wetenschap en technologie. Of de wetenschap zelf die vaak slechts een vermomming is voor cultuurpopulistische praatjes van mediafiguren: allemaal ‘moderne’ verschijnselen. Telkens weer koos Steiner de conservatieve, conserverende kant, van waaruit hij dan als een academische profeet vermaande en waarschuwde, met het tekstboek in de hand verwijzend naar vers en kapittel.

Zijn arrogante houding en professorale betweterigheid op tientallen domeinen maakten van hem de gedroomde schietschijf niet alleen voor progressisten en rabiate vooruitgangsdenkers, maar ook voor de postmodernisten die zelf, eveneens als hij, allerlei ‘eindes’ aankondigden; het verschil bestond erin dat zij het einde van ‘de grote verhalen’ toejuichten terwijl hij daar juist voor waarschuwde.

Een tijd van de epiloog

Het gruwelijkste effect van de door hem gewantrouwde moderniteit is natuurlijk de Shoah. Hier botst Steiner op wat hij zijn ‘brutaalste paradox’ noemt: hoe is de politieke bestialiteit van de Jodenvervolging kunnen samengaan met de hoge Europese cultuur — Beethoven in Auschwitz? Een existentiële vraag waarop hij een existentieel antwoord geeft. Het is niet zozeer de cultuur op zich die hiervan de schuld krijgt, maar wel een verkeerd begrepen en slecht overgedragen cultuur. Verkeerd begrip en slechte overdracht leiden volgens hem tot een ennui die op zijn beurt de fascinatie met onmenselijkheid en gruwelen veroorzaakt. Cultuurschuivers kunnen verworden tot de fellow-travellers van de barbarij. Na Auschwitz kunnen nog wel gedichten geschreven worden, maar veel maakt het niet meer uit: we leven in een tijd van het nawoord, van de epiloog.

Het zinloze handelen wordt door Steiner gezien in het licht van het zingevingsprobleem na de dood van God. Daardoor krijgt zijn cultuurkritiek een soort ‘theologische onderlegger’ die verantwoordelijk is voor de apocalyptische eenheid in zijn werk.  De theologische onderbouw van esthetica en hermeneutiek is sowieso aanwezig in zijn ‘Joodse’ interpretatieschema. Alles samen gaat het hier om een ongeopenbaarde theologie, het ‘theologisch vloeipapier’ onder zijn geschriften, iets wat al het geschrevene in zich wegzuigt.

Voor deze zingeving is het Woord verantwoordelijk. Naar eigen zeggen ontlenen zijn boeken hun substantie aan het legaat van de 20ste-eeuwse Joodse messianisten Ernst Bloch, Theodor Adorno en Walter Benjamin, en aan het Joodse poëtico-filosofische (kabbalistische) onderzoek naar het Woord. De taal zelf wordt hier het mysterie dat de mens definieert als mens. Daarom is Steiner wel een conservatief cultuurcriticus, maar geen doemdenker. Zijn hoop en zijn optimistische veerkracht ontleent hij aan de taal. Uiteindelijk krijgt bij Steiner juist door die theologische injectie, de taal, die in eerste instantie door de (post)moderniteit werd bedreigd, de garantie voor haar voortbestaan.

Grootinquisiteur

Dit pessimistische optimisme komt nog het best tot uiting in Steiners interpretatie van Dostojewski’s Grootinquisiteur, in het verhaal dat in De gebroeders Karamazow door Iwan wordt verteld. In de tijd van de Spaanse inquisitie komt Jezus terug op aarde, en wordt onmiddellijk door het regime gevangengezet.  ‘s Nachts komt de Grootinquisiteur hem opzoeken. Hij is de politieke realist, die omwille van het volk heg onrealistische streven van de visionair Jezus heeft omgebogen naar een Realpolitik.

Minstens drie keer lezen we in Steiners oeuvre een proeve van een ‘grootinquisitoriale’ toespraak of monoloog, bijvoorbeeld ook in zijn literaire fictie waarin hij Hitler de Tweede Wereldoorlog laat overleven, en waar de negentigjarige Hitler de rol van Grootinquisiteur toebedeeld krijgt. Deze Hitlerinvulling veroordeelt de realpolitische positie van de inquisiteur ten gronde. Steiner kiest voor de zwijgende, onrealistische visionair van het Woord: voor Jezus.

Niet kwaad voor een Joodse agnost.

Jean-Pierre Rondas

De auteur is voorzitter van Stem in 't Kapittel vzw, de uitgever van Doorbraak