fbpx


Buitenland, Politiek

Grote vragen over taaltoestanden in Oekraïne, de Donbas en de Krim (deel 2)




We zagen gisteren Oekraïners dat 17,3 % van de Oekraïense staatsburgers de Russische nationaliteit heeft - volgens de wettelijke bepaling van nationaliteit in Oekraïne - en dat zelfs 29,7 % van de totale bevolking Russischsprekend is. Daaruit mag men natuurlijk niet besluiten dat al die mensen op de hand van Poetin zijn in de oorlog die nu in Oekraïne woedt. Het is niet omdat je thuis Russisch spreekt dat je graag een Russische bom op je huis krijgt. Onafhankelijk en…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


We zagen gisteren Oekraïners dat 17,3 % van de Oekraïense staatsburgers de Russische nationaliteit heeft – volgens de wettelijke bepaling van nationaliteit in Oekraïne – en dat zelfs 29,7 % van de totale bevolking Russischsprekend is. Daaruit mag men natuurlijk niet besluiten dat al die mensen op de hand van Poetin zijn in de oorlog die nu in Oekraïne woedt. Het is niet omdat je thuis Russisch spreekt dat je graag een Russische bom op je huis krijgt.

Onafhankelijk en pro-Russisch

De toestand is anders in de Donbas, waar twee gebieden zich in 2014 onafhankelijk hebben verklaard en zich pro-Russisch opstellen. Op onderstaande kaart van Oekraïne zie je helemaal rechts een gebied waarin 30,0 staat. Dat is Loehansk, de noordoostelijke helft van de Donbas. Het getal 30 duidt het aantal Oekraïenstaligen aan in deze regio, waarin nagenoeg 70 % Russischtalig is. Wat je helaas niet kunt zien op deze kaart is dat Loehansk ook aan Rusland grenst.

De tweede regio van de Donbas is Donetsk, net beneden Loehansk en hieronder aangeduid met het getal 24,1. In de Donetsk spreken dus 24,1 % van de inwoners Oekraïens en circa 75 % Russisch.

Hoe intensief het taalkundige onderscheid zich uitdrukt in de politiek, merk je meteen als je de taalkaart links vergelijkt met de onderstaande rechts die de uitslag weergeeft van de Oekraïense presidentsverkiezingen in 2010. Het gaat dan tussen de meer Russisch gezinde Viktor Janoekovitsj en de meer Oekraïens-nationalistische Joelia Timosjenko. Janoekovitsj haalt het met 49 % tegen 45,5 % voor Timosjenko. Hoe blauwer hoe meer pro-Janoekovitsj, hoe roder hoe meer stemmen voor rivaal Timosjenko.

Het gewapende conflict ontstaat in het voorjaar van 2014. Het Oekraïense parlement zet president Janoekovitsj af. De vraag is of het parlement dat wettelijk wel kon. Maar hoe dan ook komt het tot felle protesten in Oost- en Zuid-Oekraïne, daar waar Janoekovitsj zijn electorale basis heeft.

Escalatie

In Donetsk en Loehansk escaleren de protesten en bezetten rebellen regeringsgebouwen. Als reactie zet de Oekraïense regering het leger in. De oblasten (provincies) Donetsk en Loehansk worden de facto in twee gesplitst. De hoofdsteden komen zonder strijd in handen van de rebellen, samen met het gebied ten zuidoosten daarvan tot aan de Russische grens. Dat is het bruin gekleurde gebied op de kaart hieronder. Het overige territorium van de Donbas (lichtgroen gekleurd) wordt bezet door het Oekraïense leger.

In mei 2014 schrijven de separatisten een referendum uit over de onafhankelijkheid van Donetsk en Loehansk. Onafhankelijke waarnemingen zijn tijdens het referendum onmogelijk, maar volgens de separatisten stemt 89% voor afscheiding.

 

Een percentage dat in de buurt ligt van het aantal Janoekovitsj-stemmers in 2010, zoals je op de vorige kaart kan zien. Donetsk en Loehansk verklaren zich elk onafhankelijk, maar hun resp. Volksrepublieken controleren maar een deel van Donetsk en Loehansk, zoals op de kaart hieronder aangegeven.

Frontlinie verdeelt Donbas-regio

De bevolking van de Donbas wordt onder de wapenen geroepen en er ontstaan vrijwillige milities voor zelfverdediging. Op 14 april 2014 stuurt de regering van Kiev een ultimatum aan de ‘pro-Russische separatisten’ in het oosten van het land, met het verzoek de wapens neer te leggen. Geen resultaat. In de Donbas loopt vanaf dan een frontlinie waar al acht jaar lang wordt gevochten.

De mogelijkheid van een oncontroleerbaar conflict in hartje Europa schudt Angela Merkel, de Duitse bondskanselier, wakker. Ook al is zij absoluut niet Poetins vriend, die twee kunnen desalniettemin met elkaar praten. Merkel is in Oost-Duitsland opgegroeid en spreekt perfect Russisch. Poetin is een gewezen chef van de KGB in Dresden, ook in de DDR en heeft er Duits geleerd. Zij heeft de wijsheid om de Franse president François Hollande onder de arm te nemen en de Amerikanen erbuiten te laten. De nieuwe Oekraïense president Petro Porosjenko zit mee aan tafel.

Op 12 februari 2015 komt men in Minsk (Wit-Rusland), na 16 uren onderhandeling tot een akkoord: een staakt het vuren en in de Donbas, lokale verkiezingen en een nieuwe Oekraïense grondwet, met een ‘decentralisatie’ ten voordele van de regio’s van Donetsk en Loehansk, met instemming van hun vertegenwoordigers.

Tijdens de onderhandelingen zijn de betrokken partijen tot de conclusie gekomen, dat vrede en stabiliteit in Oekraïne slechts mogelijk zijn mits een fundamenteel compromis, dat gebaseerd is op een realistische inschatting van de etnische en linguïstische gegevens. En dit is een grote stap vooruit. Er bestaat geen oplossing zonder het principiële recht van volkeren om hun lot in eigen hand te nemen. Dit principe geldt zowel voor de Oekraïners die Oekraïens spreken, als voor hen die Russisch spreken in het oosten van het land. Het heeft geen zin om groepen die etnisch of qua taal verschillen, te verplichten om samen te leven, als die niet dezelfde visie over hun toekomst delen en er niet toe komen om een gemeenschappelijke natie op te bouwen.

Helaas werden de akkoorden van Minsk door géén van de partijen gerespecteerd of uitgevoerd, niet door Oekraïne en niet door Rusland.

En Krim dan?

De Krim is het schiereiland op de eerste kaart met het getal 10,1 zijnde het percentage Oekraïenstaligen. In zijn hele geschiedenis heeft het Krim-schiereiland nooit organische banden gehad met Oekraïne, uitgezonderd tijdens de laatste decennia van de Sovjet-Unie. Het werd bewoond en geregeerd door de Krim-Tataren. De Russische tsarina Catharina II annexeert het in 1783. Nieuwe conflicten maken dat een derde van de Tataarse bevolking op de Krim vlucht. Die wordt al snel vervangen door Russische en Bulgaarse kolonisten. In 1897 vertegenwoordigen de Krim-Tataren nog maar 35 % van de inwoners van de Krim. Stalin ‘voltooit’ die evolutie door haast alle Krim-Tataren te deporteren naar Centraal-Azië. Meer dan een kwart ervan sterft tijdens het transport of bij aankomst.

De Krim maakt deel uit van de Sovjetrepubliek Rusland, maar in 1954 schenkt Stalins opvolger Chroesjtsjov de Krim aan Oekraïne. Vermits de gedeporteerde Tataren uitsluitend door Russen waren vervangen, draagt de aanhechting van de Krim aan Oekraïne bij tot de russificatie van het land. Bij verkiezingen in 1992 behalen de Russischgezinde inwoners de meerderheid in het parlement van de Krim. Op 5 mei 1992 roept de Krim zijn onafhankelijkheid uit en stelt zijn eerste grondwet op. Maar in maart 1995 acht het Oekraïense Parlement zich – tegen de president in – bevoegd om deze grondwet van de Krim af te schaffen.

Vergeefse moeite, want de Krim neemt toch zijn lot in eigen handen. In 2014 stemt in een gecontesteerd referendum een zodanig grote meerderheid (96 %) vóór de aanhechting bij de Russische Federatie, dat het Westen zich beperkt tot verbale protesten. Aangezien de Krim slechts sinds 1954 bij Oekraïne hoort, beroert het lot van het schiereiland niet al te veel Oekraïners. Einde maart 2014 wordt de Krim opgenomen in de Russische Federatie.

Oekraïense ambassadeur

Toen mijn vrouw en ik in 2015 de Franse versie ons boek over de geschiedenis van Oekraïne publiceerden, woonden wij nog in Frankrijk. De Oekraïense ambassadeur in Parijs liet ons opsporen en nodigde ons uit voor een gesprek. We werden met veel égards ontvangen en gefeliciteerd met ons werk – behalve met een aspect, de Krim. Die hadden we fout ingekleurd als behorende tot Rusland, stelde hij. Wij vertelden wat u hierboven hebt gelezen, hij hield vol dat de Krim eens en voor altijd Oekraïens grondgebied was. Hij zou ons ‘bewijsstukken’ sturen. Die hebben we nooit gekregen.

Nogmaals: de Krim, noch de Donbas kunnen dienen als verrechtvaardigen van Poetins oorlog tegen Oekraïne. Maar we doen er echter goed aan vooruit te denken. Deze oorlog zal ooit eindigen. Als er dan voor de Krim en de Donbas geen oplossing komt die in een correct en gecontroleerd referendum door een meerderheid van de plaatselijke bevolking wordt goedgekeurd, dan is het volgende gewapende conflict al voorgeprogrammeerd.

Luc Pauwels

Luc Pauwels (1940) is historicus, gewezen bedrijfsleider en stichtte het tijdschrift 'TeKoS'.