fbpx


Binnenland, Politiek
Opkomstplicht

Opkomstplicht, de boerka van de werkman

Opkomstplicht



De politicologie in Vlaanderen heeft alweer een grote stap voorwaarts gedaan. Drieëntwintig docenten politieke wetenschappen hebben het dinsdag, op de opiniepagina van De Standaard, aangedurfd ‘met honderd procent zekerheid’ te voorspellen dat ‘het afschaffen van de opkomstplicht zal leiden tot minder deelname aan de gemeenteraadsverkiezingen’. Stoutmoedig Was zulk een stoutmoedige voorspelling er maar geweest toen minister van Landsverdediging Leo Delcroix in 1992 de dienstplicht de facto afschafte! Dan had men achteraf niet verbijsterd moeten vaststellen dat de maatregel tot een…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De politicologie in Vlaanderen heeft alweer een grote stap voorwaarts gedaan. Drieëntwintig docenten politieke wetenschappen hebben het dinsdag, op de opiniepagina van De Standaard, aangedurfd ‘met honderd procent zekerheid’ te voorspellen dat ‘het afschaffen van de opkomstplicht zal leiden tot minder deelname aan de gemeenteraadsverkiezingen’.

Stoutmoedig

Was zulk een stoutmoedige voorspelling er maar geweest toen minister van Landsverdediging Leo Delcroix in 1992 de dienstplicht de facto afschafte! Dan had men achteraf niet verbijsterd moeten vaststellen dat de maatregel tot een vermindering van het aantal militairen leidde.

Wanneer het Vlaams Parlement binnenkort de opkomstplicht voor de gemeenteraadsverkiezingen schrapt, begaat het volgens de Groep van 23 een ‘historische vergissing’. De docenten politieke wetenschappen verwijzen naar Nederland, waar de opkomstplicht voor alle verkiezingen al in 1971 is afgeschaft. Wie al eens in Nederland komt, merkt meteen de nog altijd desastreuze gevolgen van de toenmalige beslissing om, we citeren de Groep van 23, niet meer alle stemmen te willen horen, en zeker niet langer die van de mensen met een lager opleidingsniveau en een minder gunstige socio-economische positie.

Sinds 1893

Ernstig nu. Wie over de afschaffing van de opkomstplicht spreekt, kijkt best eens naar de invoering ervan. Daarover moet beslist iets te vernemen vallen in ‘onze cursussen “Politieke geschiedenis van België”’ waar de docenten in hun opinieartikel aan refereren (en daarbij een ‘historische vergissing’ begaan door te schrijven dat alle mannen in 1918 een gelijk stemrecht kregen – de wet op het algemeen enkelvoudig mannenkiesrecht is van 9 mei 1919).

In België bestaat de opkomstplicht pas sinds de grondwetsherziening van 1893. De invoering ervan hing samen met de vervanging van het cijnskiesrecht door het algemeen (meervoudig mannen)kiesrecht. Wie de parlementaire verslagen naleest – zoals de Groep van 23 beroepshalve gedaan zal hebben – vindt er twee redenen voor.

Gunst

Bij de ‘stichting’ van België (1830-1831)  kreeg enkel een kleine kapitaalkrachtige elite kiesrecht. Zestig jaar later werd het uitgebreid tot alle mannen van 25 jaar en ouder, en vertienvoudigde het aantal kiesgerechtigden (van ca. 137.000 in 1892 tot ca. 1.370.000 in 1894). Van harte gebeurde dat niet. Er gingen bloedige stakingen aan vooraf en om de tegenstanders tegemoet te komen, kregen rijkere en hoogopgeleide kiezers twee of drie stemmen.

Nu de werkman bij wijze van gunst het recht had te stemmen, vond het parlement dat hij ook de plicht had van dat recht gebruik te maken, te meer omdat hij ook de niet-kiesgerechtigde vrouwen en de min-25-jarigen vertegenwoordigde. ‘Les électeurs appelés à choisir les députés qui auront à faire la loi n’agissent pas seulement pour eux, mais aussi pour ceux qui ne votent pas. Ils sont chargés des intérêts de ceux-ci comme de leurs propres intérêts’, zo verwoordde eerste minister Beernaert het in de Kamerzitting van 30 mei 1893.

Vrees

De tweede reden voor de ‘verplichte stemming’ was de vrees dat de werkgevers de arbeiders onder druk konden zetten om niet – voor wellicht de socialisten – te stemmen. Ze konden dreigen met loonsvermindering of ontslag, of de arbeiders verplichten op de dag van de verkiezingen te werken zodat ze niet konden gaan stemmen (de wet op de verplichte zondagsrust kwam er pas in 1905). De opkomstplicht moest dat voorkomen. Ze was, bij wijze van spreken, de boerka die de werkman moest aantrekken om op weg naar het stembureau niet door zijn baas herkend te worden.

De twee motieven voor de invoering van de opkomstplicht zijn vandaag niet meer geldig. Of ziet de Groep van 23 het kiesrecht als een gunst waar we uit dankbaarheid verplicht gebruik van moeten maken? Sinds 1920 (gemeenteraad) resp. 1948 (parlement) hebben de vrouwen stemrecht en kunnen ze ‘leur propres intérêts’ zelf behartigen. En zou er nog één werkgever zijn die zijn werknemers onder druk durft te zetten om niet te gaan stemmen?

Toch willen drieëntwintig docenten politieke wetenschappen de opkomstplicht – de boerka van ‘de mensen met een lager opleidingsniveau en een minder gunstige socio-economische positie’, bij wijze van spreken – behouden. Dat zij verwachten dat die mensen niet meer aan de gemeenteraadsverkiezingen zullen deelnemen, neigt naar hautaine geringschatting, dat zij hen willen verplichten te stemmen van misplaatste bevoogding.

Bizarre anomalie

De opkomstplicht is een bizarre anomalie, schreef Bart Maddens hier terecht, waarvoor er geen goede reden (meer) is. Laat het kiesrecht dus weer een politiek recht zijn, zoals het recht van vereniging en het recht te betogen er één is. Wie zijn recht niet wenst uit te oefenen, hoeft dat niet te doen.

De Nederlandse Adviescommissie Opkomstplicht verwoordde het treffend in haar rapport van 15 november 1967 (dat de drieëntwintig docenten politieke wetenschappen beroepshalve zeker gelezen hebben): ‘Het kiesrecht is een individueel, oorspronkelijk recht van iedere burger. Iedere burger heeft aanspraak op kiesrecht en het staat hem derhalve vrij, of hij van dat onvervreemdbare recht al dan niet gebruik wenst te maken. In deze gedachtengang past dus allerminst, dat de Overheid de burger mag dwingen van zijn subjectief recht gebruik te maken. Een zodanige dwang zou immers met de aard van dit recht in strijd zijn.’

[ARForms id=103]

Mark Deweerdt

Mark Deweerdt (1952) was journalist bij De Standaard en De Financieel-Ekonomische Tijd/De Tijd, en schreef als kabinetsmedewerker toespraken en teksten voor Yves Leterme, Kris Peeters, Herman Van Rompuy en Geert Bourgeois.