fbpx


Binnenland

Overbevolking gevangenissen aangepakt met nieuwe concepten en experimenten

Nieuwe gevangenis in Haren ingehuldigd



De overbevolking van de gevangenissen is een politiek en maatschappelijk probleem waar de Belgische Staat regelmatig mee in (internationale) affronten valt. Vooral de leefomstandigheden en de personeelsproblemen (lees: stakingen) vormen een permanente kopzorg. Met de keuze voor publiek-private samenwerking investeren privé-partners mee in de bouw en exploitatie van nieuwe gevangenissen. Met de keuze voor het verlaten van het historische panopticum en het concept van een ‘gevangenisdorp’ poogt de federale regering ook de leefbaarheid te verbeteren. Grootste knelpunt blijft cipiers vinden. …

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De overbevolking van de gevangenissen is een politiek en maatschappelijk probleem waar de Belgische Staat regelmatig mee in (internationale) affronten valt. Vooral de leefomstandigheden en de personeelsproblemen (lees: stakingen) vormen een permanente kopzorg. Met de keuze voor publiek-private samenwerking investeren privé-partners mee in de bouw en exploitatie van nieuwe gevangenissen. Met de keuze voor het verlaten van het historische panopticum en het concept van een ‘gevangenisdorp’ poogt de federale regering ook de leefbaarheid te verbeteren. Grootste knelpunt blijft cipiers vinden. 

Ruim tien jaar duurde de bouw van het modernste gevangenisdorp in dit land. Vrijdag 30 september huldigden de minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open Vld) en staatssecretaris Mathieu Michel (MR), bevoegd voor de Regie der Gebouwen, de nieuwe gevangenis van Haren in. Op 19 oktober komen de eerste vrouwen uit Berkendael toe en op 22 oktober de eerste gevangenen uit de gevangenissen van Sint-Gillis en Vorst. 15 hectares groot en met 116.000 vierkante meter gevangenis moet Haren een modelgevangenis worden volgens de initiatiefnemers.

LG

Sportterreinen in gevangenisdorp Haren

Geen grondslapers meer

De overbevolking van de Belgische gevangenissen is al decennia een ernstig probleem. De leefomstandigheden en de infrastructuur van bepaalde detentiehuizen was en is zo slecht dat ze binnen Europa gelden als slechte voorbeelden. De Belgische Staat is meermaals veroordeeld omwille van haar gevangenissen. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) veroordeelde België in 2017, 2019, 2020 en 2021 in totaal vijf keer wegens de onmenselijke en vernederende behandeling van een gedetineerde.

Vooral de gemiddelde celruimte van minder dan 3m2 per persoon zou in strijd zijn met art. 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Vuile beschimmelde muren, wc’s zonder tussenschot of zelfs een emmer in plaats van sanitair, bedden die gedeeld moeten worden… de lijst lijkt schier oneindig en de Belgische Staat ontkent dit vaak ook niet in rechtszaken tegen haar aangespannen. Het meest markante en aanhoudende gevolg van de overbevolking zijn de grondslapers. In 2021 bleken dit er 148 volgens cijfers van de minister. Volgens een artikel in De Standaard van 22 maart 2021 was Antwerpen met 78 grondslapers goed voor meer dan de helft van dat aantal, gevolgd door Gent (32) en Brugge (25).

De gevangenissite van Haren biedt plaats aan 1.190 gedetineerden. Vrouwen en mannen. De vrouwelijke bevolking komt over uit Berkendael en Vorst. De mannen uit Vorst en Sint-Gillis. Door een gefaseerde bevolking van de site wil Justitie de opstart beheersbaar houden. Het personeel moet ook de kans krijgen haar draai te vinden en de routines te leren.

Bij volledige bemanning telt de instelling 375 detentiebegeleiders en 356 veiligheidsassistenten.

LG

Hoge hekken tussen gebouwen.

Publiek-private samenwerking (PPS)

Kostprijs van het ‘dorp’ is 382 miljoen euro. De eerste projectaanvragen dateren van 9,5 jaar geleden, maar volgens ingewijden had de federale regering de site al in 2003 op het oog. De echte bouwwerken startten vier jaar geleden. Via de constructie van een publiek-private samenwerking (PPS) in plaats van de gebruikelijke tijdelijke vereniging bekend van openbare werken.

Het consortium Cafasso staat in voor ontwerp, bouw, financiering en onderhoud. De financiële constructie van de PPS is dat de federale overheid jaarlijks een vergoeding van 40 miljoen euro betaalt voor het afbetalen van de investering. Na 25 jaar neemt de federale staat de gevangenis over. Wie snel kan hoofdrekenen weet dat dit 1 miljard euro is. Dus 1 miljard euro om 25 jaar het onderhoud en de financiering te vergoeden bovenop de kostprijs van de bouw.

Belga

Het nieuwe ‘gevangenisdorp’, een fraai complex.

Bye-bye panopticum

De gevangenisdirecteur Jurgen Van Poecke beklemtoonde vooral de kleinschaligheid in deze megagevangenis waar alles van ateliers tot gebouwen enorm is. Een kleinschaligheid die te vinden is in de leefeenheden die maximaal 35 gedetineerden tellen. Leefeenheden die relatief autonoom functioneren. Van Poecke verwacht veel van de extra training die detentiebegeleiders krijgen over groepsdynamiek.

Qua infrastructuur stapte de Regie der Gebouwen af van de klassieke stervorm (het Ducpétiaux-concept). Of het bekende panopticum zoals de Franse intellectueel Michel Foucault dat beschreef in Surveiller et punir: Naissance de la prison (1975). Dankzij die vorm kan men met een minimum aan personeel een maximum aan controle houden. Het was een 18de-eeuwse vinding die later door de liberale filosoof Jeremy Bentham werd gepropageerd. Eén van de mooiste voorbeelden in Vlaanderen van een panopticum is het Stuivenberg-ziekenhuis in Antwerpen. Aandachtige TV-kijkers zullen allicht de koepelgevangenis van Breda kennen die regelmatig in fictiereeksen opduikt.

Bovendien moet een gebrek aan tralies leiden tot een andere perceptie van detentie. 75 procent van de gedetineerden krijgt een plaats in een leefeenheid met een (half)open regime. Van Quickenborne beklemtoonde wel dat strengheid en veiligheid nog steeds vooropstaan

Centraal in het gevangeniscomplex staat het ‘stadhuis’ van het gevangenisdorp. Het ligt aan een groot, centraal binnenplein. Het stadhuis omvat verschillende gemeenschappelijke functies zoals het onthaal- en bezoekcomplex, de sporthal, de front office en de strafuitvoeringsrechtbank.

LG

Interieur gevangenis Haren.

Bereikbaarheid en personeel

Vroeger gold de bereikbaarheid van een gevangenis als een mensenrecht voor de naasten van de gedetineerden. Bezoek moest mogelijk en menselijk blijven. Ook voor het personeel is bereikbaarheid belangrijk. Wie in Vorst of Sint-Gillis werkt, raakt er vlot met de trein of het openbaar vervoer (behalve ’s nachts of bij stakingen van het openbaar vervoer). Bij de gevangenis van Haren betekent dat toch een wandeling van enkele kilometers via een hobbelig en heuvelig parkoers. De gevangenis is volgens medewerkers moeilijk bereikbaar met het openbaar vervoer.

Bovendien ligt ze aan de andere kant van Brussel en buiten de stad. Dat zijn volgens enkele anonieme en zeer enthousiaste medewerkers toch enkele serieuze problemen voor het vinden van werknemers of het behouden van nieuwe cipiers. Er is sowieso al een groot verloop van personeel bij de cipiers. Op vragen van Doorbraak op 23 september aan de minister over het normale verloop van de cipiers die Selor al jaren aan de lopende band werft volgde geen antwoord.

Die vragen waren nochtans eenvoudig. Als Justitie 99 op 180 sollicitanten aanwerft, wordt de lat dan niet erg laag gelegd? Wat is de gemiddelde tijd dat zo’n nieuwe werknemer blijft? De nieuwe korte procedure betekent dit dat er minder screening van de kandidaten uit volgt? Wat bedoelt de minister met ‘een ander’ dan ‘het klassieke veiligheidsprofiel’?

Leefomstandigheden en overbevolking

Deze nieuwe gevangenis moet de grote overbevolking van de Belgische gevangenissen verlichten. Ze wil echter ook de leefomstandigheden verbeteren. De regeringsleden mikken ook op betere recidive-cijfers (dus minder recidive of draaideur-criminaliteit waarbij misdadigers hervallen na hun straf). Daar deed de minister wel de nodige uitspraken over:  ‘De gedetineerden zullen in verschillende gebouwen en leefeenheden verblijven die als het ware een dorp vormen’. De opening is een ‘mijlpaal in de geschiedenis van justitie’. ‘Dit gebouw is een vlaggenschip van de stille revolutie in ons gevangeniswezen,’ aldus Van Quickenborne.

LG

Interieur Cel

‘De gedetineerden zullen in verschillende gebouwen en leefeenheden verblijven die als het ware een dorp vormen,’ legde Van Quickenborne uit. ‘In een leefeenheid zitten zowat dertig, qua profiel gelijkaardige, gedetineerden. Ze zullen er relatief vrij kunnen bewegen, moeten leren samenleven en zullen er gestimuleerd worden om samen te werken. Daarnaast is er het belang van een individueel detentieplan. Daarvoor werd een nieuwe functie ontwikkeld: naast de klassieke veiligheidsassistent komt er ook een detentiebegeleider die de gedetineerden als een coach zal begeleiden.’

De gebouwen zijn inderdaad indrukwekkend en soms zelfs fraai of mooi. Bij de volgende quote van de minister stelt een weldenkend mens zich toch enkele vragen: ‘Deze nieuwe gevangenis is een toonbeeld van hoe zinvolle en kwalitatieve detentie mogelijk kan zijn. De gevangenis mag niet langer de leerschool van de criminaliteit zijn.’

Recidivecijfer en pijnlijke vragen

Geen leerschool voor criminelen? Met een recidive-cijfer rond de 70 procent scoort België slecht. Het recidive-cijfer schommelt in de Westerse maatschappijen ondanks alle inspanningen van de betrokken overheden om dat tegen te gaan al sinds vijftig jaar zo rond de zeventig en tachtig procent. De Nederlandse regering beweerde zelfs dat het percentage ex-gedetineerden dat binnen 2 jaar na vrijlating opnieuw in de fout gaat 47% is. Na een taakstraf of een reclasseringstoezicht zou 34% zijn. In Nederland spreken ze van ‘veelplegers’.

De gegevens qua gevangenispopulatie van de federale regering op hun website geven grote aantallen voorarresten (beklaagden) en geïnterneerden aan. Het totaal aantal gedetineerden daalt sedert 2019 opmerkelijk door maatregelen om steeds minder veroordeelden op te sluiten.

Van Quickenborne zegt dan wel: ‘Er is te weinig begeleiding, de gevangenissen zijn te weinig menselijk en er is amper voorbereiding op reclassering.’ Maar de olifant in de kamer is dat 44% van de gedetineerden buitenlanders zijn. Dat laatste valt letterlijk te nemen. Met de buitenlandse nationaliteit. Over het aantal van de gevangenen met Belgische nationaliteit, maar buitenlandse origine kan of mag geen statistiek bijgehouden of gegeven worden. Dat is overigens in de andere Westerse landen niet anders.

Lode Goukens

Lode Goukens is master in de journalistiek en docent 'Europese en wereldinstellingen' aan de Thomas More Hogeschool.