fbpx


Cultuur, Filosofie, Religie
Hans Küng

Rondas over Hans Küng: de uitverkoop van de zielzorg




De bekendste en eigenzinnigste katholieke theoloog van de twintigste eeuw is dood. Een Jahrhundertfigur, zeggen ze in het Duits. Hij heette Hans Küng, maar ooit noemde iemand hem Martin Luther Küng. In de tijd van het Tweede Vaticaans Concilie prijkte hij op de kaft van een Amerikaans weekblad tussen paus Johannes XXIII en de beeltenis van de echte Martin Luther, de zestiende-eeuwse stichter van het Duitse protestantisme. In de vroege jaren zestig van de 20ste eeuw vond men immers dat…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De bekendste en eigenzinnigste katholieke theoloog van de twintigste eeuw is dood. Een Jahrhundertfigur, zeggen ze in het Duits. Hij heette Hans Küng, maar ooit noemde iemand hem Martin Luther Küng. In de tijd van het Tweede Vaticaans Concilie prijkte hij op de kaft van een Amerikaans weekblad tussen paus Johannes XXIII en de beeltenis van de echte Martin Luther, de zestiende-eeuwse stichter van het Duitse protestantisme. In de vroege jaren zestig van de 20ste eeuw vond men immers dat Küng het in zich had om als een tweede Martin Luther een totale hervorming van het katholicisme in het leven te roepen – waarbij dan de associatie met de protestantse Amerikaanse dominee Martin Luther King mooi meegenomen was. In het Vaticaan waren er die dat ook vreesden. Maar Hans Küng is nooit uit zijn kerk gevallen, hij wilde ze van binnenuit uitdagen en hervormen. En ofschoon hij wereldberoemd werd, is hij daar niet in geslaagd. Tegen de Romeinse Curie kon hij niet op. In de jaren tachtig en negentig is hij wel de krachtige Duitse en Europese tegenstem geworden van de Poolse paus Wojtila, Johannes Paulus II, en dus ook van diens raadgever Joseph Ratzinger die zelf paus is geworden en die nu zijn eertijdse collega en concurrent Hans Küng overleeft.

Stiftung Weltethos

Küng is 93 jaar geworden. Acht jaar geleden werd bij hem de ziekte van Parkinson geconstateerd. De dertig jaar voordien had hij zich gedragen als een streng elder statesman, niet van een of andere staat, maar van de wereld. Hij was uitgegroeid tot een globaal denkend ethicus bij wie de groten der aarde te rade gingen, iemand die in Davos en bij het Internationaal Muntfonds werd uitgenodigd, en die op zijn beurt gemakkelijk andere groten zoals Tony Blair uitnodigde op zijn eigen internationale stichting, de Stiftung Weltethos. Toen ik hem in het jaar 2000 in Tübingen opzocht was de aanleiding tot mijn radio-interview precies dit interreligieus project. Maar het liefst wou ik het natuurlijk over de Rooms-Katholieke kerk hebben, want voor een autopsie of een vivisectie van de ‘kerk van twintig eeuwen’ moest je echt bij hem zijn.

De Duitse Schillebeeckx

Om me plezier te doen sprak hij zelfs een mondje Nederlands. Dat had hij bij die andere dissidente theoloog Edward Schillebeeckx geleerd, want ze waren samen opgetrokken, ze hadden ‘parallel marchiert’ zoals Küng het uitdrukte. Schillebeeckx, ‘de Vlaamse Küng’ en Küng, ‘de Duitse Schillebeeckx’. Maar er zijn uiteraard verschillen. Küng werd af en toe gepakt door een heilige woede zoals Luther, terwijl Schillebeeckx in profiel een beetje op de redelijke maar radicale humanist Erasmus leek. Twee types: Hans Küng, de priemende ogen, het afgemetene, de indeling, het rapport, de paragrafenmens; Edward Schillebeeckx, de pretogen, de spreekmond, met daaruit het woord, de zin, de alinea, niet de paragraaf. Het geval Schillebeeckx en het geval Küng. Allebei op het matje in het Vaticaan bij de congregatie voor de geloofsleer, de opvolger van de inquisitie. Geluk gehad dat ze in de twintigste eeuw leefden. Het geval Küng draagt het protocolnummer van de geloofspolitie 399/57/i, wat staat voor het nummer 399 uit het jaar 1957, afdeling i: de i van Index Librorum Prohibitorum, lijst van verboden boeken. 1957 was het jaar van Küngs doctoraat over de rechtvaardigingsleer in het protestantisme. Dit doet heel erg aan de Stasi denken.

Hoe is het zover kunnen komen?
In zijn autobiografie vertelt Küng uitgebreid hoe hij door de jeugdbeweging in het stadje Sursee in het Zwitserse zeer katholieke kanton Luzern geïnspireerd werd om priester te worden. Als briljant student mocht hij onmiddellijk aan de Gregoriana in Rome studeren, waar hij leerde hoe hij zijn kritische zin in acties en teksten moest vertalen. Al heel jong werd hij hoogleraar in Münster en daarna in Tübingen waar hij zijn leven lang zou blijven wonen, doceren en actievoeren.

Een mislukt concilie

In 1960 nodigde de protestantse theoloog Karl Barth, over wie Küng in 1957 zijn thesis had geschreven, hem uit om in Bazel een lezing te komen geven over het idee van een kerk die voortdurend hervormd moest worden (ecclesia semper reformanda) en toen had Küng zonder het te beseffen de blauwdruk van het Tweede Vaticaans Concilie op zak. Nauwelijks een week na de lezing zou de nieuwe paus, Johannes XXIII, dit concilie aankondigen. Het lag voor de hand dat Küngs bisschop hem zou vragen mee te gaan naar Rome als expert, als peritus.

Dit concilie was bereid om een oplossing te vinden voor twee soorten problemen. Ten eerste moesten de concilievaders een antwoord proberen te vinden op kwesties die de protestantse reformatie vier eeuwen geleden al had opgelost, zoals bijvoorbeeld het priestercelibaat. In dat verband zegt Küng graag dat in het Nieuwe Testament helemaal niet staat dat een bisschop geen vrouw mag hebben. Er staat wel dat de bisschop niet meer dan één vrouw mag hebben. Ten tweede moesten ze een antwoord vinden op problemen die door de moderniteit werden gesteld, zoals abortus en euthanasie.

Tegen de onfeilbaarheid

Het concilie heeft goed gebruld, maar niet gebeten. De Kerk heeft tijdens en na het concilie voor die problemen geen enkele oplossing aanvaard, integendeel, ze heeft alles zo goed mogelijk gebetonneerd. Heel wat vragen werden taboe verklaard. Voor geboorteregeling bijvoorbeeld waren heel wat conciliekardinalen te vinden, onder wie kardinaal Suenens (zou Koning Boudewijn dat geweten hebben?) en in de comités en in het plenum was er zelfs een meerderheid voor geboorteregeling, maar de opvolger van Johannes XXIII, Paulus VI, verzette zich ertegen in naam van de onfeilbaarheid van de vorige pausen. Deze onfeilbaarheid heeft Küng zijn leven lang bestreden, niet omdat de pausen er zo vaak ex cathedra gebruik van maakten, maar omdat altijd de mogelijkheid bestaat dat ze er gebruik van zouden kunnen maken, en omdat dus de onfeilbaarheid als dusdanig enorm veel in de weg staat, zoals bijvoorbeeld de afschaffing van het celibaat. Daarom had Küng altijd kritiek op de schuldbekentenissen die nu al meer dan een halve eeuw in de mode zijn, ook nog bij de huidige paus Franciscus; de enige correcte schuldbekentenis zou moeten slaan op het verzuim dat de Kerk inzake geboorteregeling en homoseksualiteit blijft plegen juist omwille van de onfeilbaarheid.

Religieus-antiklerikaal

Daarover schreef Küng anno 1970 zijn boek Unfehlbar? Eine Anfrage (een interpellatie). Dat was voor Rome de provocatie te veel: deze publicatie heeft hem zijn job gekost als oecumene-theoloog aan de universiteit van Tübingen. Aanstichter: paus Karol Wojtyla. Dankzij een speciale regeling die de universiteit voor hem wilde treffen kon hij daar theologie blijven doceren ofschoon het van Rome niet mocht. Het Vaticaan heeft hem niet uit zijn priesterambt ontzet, ook al omdat Küng niet zomaar een querulant was maar integendeel een eerder behoudend katholiek. Kijk maar naar zijn Zwanzig Thesen zum Christsein: voor vele katholieken is dat allemaal, nu ja, veel te katholiek. Küng was vooral een antiklerikaal, zoals volgens mij elk religieus gestemd mens zou moeten zijn. Het ging dus echt om de strijd tussen een organisatie en een van haar eminentste leden, die de organisatie voor verval wilde behoeden. Ooit maakte hij een vergelijking tussen de eed van gehoorzaamheid die een bisschop moet afleggen tijdens de bisschopswijding, en de eed die de Duitse generaals tegenover de Führer dienden af te leggen. Terwijl in het Nieuwe Testament staat dat men helemaal niet mag zweren!

Uitverkoop van de zielzorg

Helaas, vertelde hij me in het jaar 2000, waren al zijn boeken nog actueel. En nochtans was het zo gemakkelijk: geboorteregeling, celibaat en vrouwenwijding kan de paus zo übernacht, met een vingerknip oplossen: hij hoeft alleen maar te doen wat iedereen wil en weet en inziet. De paus hoeft alleen maar open te staan voor de waarheid, en de Kerk is gered. Jammer genoeg staat het machtsapparaat dit alles in de weg. Net zoals de katholieke bisschoppen blind en laf zijn geweest bij de misstanden van voor de Reformatie anno 1520, zo ook zijn ze dat vandaag. Nu is de clerus ontmoedigd, en krijg je de zogenaamde Messpfaffen, de mis-papen, die snel hun mis komen doen om dan naar een andere te hollen. Küng noemt dit de uitverkoop van een zielzorg waaraan duizend jaar is gewerkt.

Van al wat het concilie echt heeft gevraagd inzake geboorteregeling, vrouwenwijding, celibaat, abortus, euthanasie en homoseksualiteit is niets maar dan ook niets, geen tittel of iota gerealiseerd. De onfeilbaarheid heeft zich zelfs uitgebreid, ten koste van een onvoorstelbare kerkvlucht waaraan niet zomaar de zogenaamde secularisering alleen schuld is, maar bijvoorbeeld wel de fameuze pillen-encycliek van Paulus VI, die nooit herroepen is. Ook de huidige paus Franciscus, die in de media de naam heeft modern en open en kosmopoliet en vooral multiculturalistisch te zijn, is niet van plan daar ook maar iets aan te veranderen, denk aan de oekaze uit Rome wat betreft de zegening van homoseksuelen (katholieke uiteraard) waartegen de Antwerpse bisschop Bonny protest heeft aangetekend. Van het concilie is slechts de nieuwe zogenaamde volksliturgie overgebleven, maar dan in zo’n starre, geüniformeerde, beregelde, fantasieloze en lege vorm die alle mysterie heeft weggenomen, dat ze de leegloop der kerken nog heeft aangemoedigd.

Vandaag kunnen we over de Rooms-katholieke kerk zeggen wat Johannes in zijn Apocalyps aan de kerk van Sardes verweet: ‘Ik ken uw daden; u hebt de naam dat u leeft, maar u bent dood’ (Apoc. 3:1-2).

Menswaardig sterven

Laten we inderdaad besluiten met de dood. In het jaar 1995 schreef Hans Küng samen met de protestant Walter Jens het boek Menschenwürdig sterben. Ein Plädoyer für Selbstverantwortung (Dying with dignity in het Engels). Mensen hebben het recht om de verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen sterven. En in 2013, toen iedereen wist dat hij enkele dodelijke ziektes tegelijkertijd had die hem op de duur het lezen, het denken en een leefbaar leven onmogelijk zouden maken, liet hij koudweg weten dat hij als Zwitsers staatsburger slechts over de grens te stappen had om daar vrijwillig te sterven als dat in Duitsland niet mocht. Sindsdien heb ik niet veel meer van hem vernomen. Dat was dus acht jaar geleden. Hij stierf begin april in het Duitse Tübingen. Ik hoop dat hij de kans heeft kunnen nemen of krijgen of regelen om niet creperend heen te gaan.

Luister ook naar onze andere podcasts


Jean-Pierre Rondas

De auteur is voorzitter van Stem in 't Kapittel vzw, de uitgever van Doorbraak