fbpx


Wetenschap

Tijl De Bie (UGent): ‘Voor die coronapas mag men zich gerust excuseren’

Tijl De Bie (Universiteit Gent) blikt terug op het covid-scharnierjaar 2022



Twee weken lang blikt de Doorbraak-redactie in een aantal eindejaarsinterviews terug én vooruit. Wat waren de meest spraakmakende trends en gebeurtenissen van het voorbije jaar? En wat brengt 2023 ons? Gaande van de gruwel in Oekraïne over de migratiecrisis of de politieke chaos in eigen land tot de toekomst van onze landbouw. Vandaag: datawetenschapper Tijl De Bie (UGent) over het covidbeleid.  Een achterafexpert is Tijl De Bie niet. Al in 2020 pleit hij voor een covidbeleid zonder lockdowns, zonder vaccinverplichting…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Twee weken lang blikt de Doorbraak-redactie in een aantal eindejaarsinterviews terug én vooruit. Wat waren de meest spraakmakende trends en gebeurtenissen van het voorbije jaar? En wat brengt 2023 ons? Gaande van de gruwel in Oekraïne over de migratiecrisis of de politieke chaos in eigen land tot de toekomst van onze landbouw. Vandaag: datawetenschapper Tijl De Bie (UGent) over het covidbeleid. 

Een achterafexpert is Tijl De Bie niet. Al in 2020 pleit hij voor een covidbeleid zonder lockdowns, zonder vaccinverplichting en zonder gratuite angst. Uiteindelijk werd de datawetenschapper pas in 2022 gehoord met het Wintermanifest. Dat manifest en de moeizaam afgedwongen hoorzittingen over vaccinatieverplichting in het parlement deden uiteindelijk de politiek keren.

Tijl De Bie: ‘We komen van ver. Begin dit jaar was het Wintermanifest nog ongehoord voor pers en politiek. Nochtans was het gewoon een aanzet tot een verantwoord covidbeleid voor de lange termijn. Maar niet iedereen wilde dat zo begrijpen. Voor sommigen moest en zou het een polariserende aanval op onze beleidsexperts zijn. De reactie vanuit een aantal universiteiten was teleurstellend. Ik had uit die hoek eerder steun dan tegenkanting verwacht.’

‘Eerlijke evaluatie van het covidbeleid is broodnodig. Heel wat zaken die intussen duidelijk zijn geworden, waren perfect voorspeld. Ik heb het dan over leerachterstand, psychisch welzijn, polarisatie, huiselijk geweld en de toegenomen ongelijkheid onder de burgers. Het lijdt nu weinig twijfel dat de lockdowns, de mondmaskers en de afstandsregels ervoor gezorgd hebben dat er nu plots veel zieken zijn. Niet omdat ons immuunsysteem verzwakt is, maar wel omdat we de vorige twee winters minder blootgesteld zijn aan virussen en bacteriën. Die achterstand moet nu worden ingehaald.’

Doorgeschoten testcircus

‘Dat men tijdens de pandemie de zorg wilde vrijwaren, dat begrijp ik. Wat ik niet begrijp, is waarom men de voorbije drie jaar de zorgsector niet versterkt heeft. Men heeft de meest cruciale schakel in ons zorgsysteem – de huisarts – de facto zelfs bijna uitgeschakeld. Door hem of haar tot een administratieve kracht te herleiden. Huisartsen waren net goed genoeg om covidtests af te nemen en formulieren in te vullen. Het massale testcircus is helemaal doorgeschoten.’

‘Op den duur dienden covidtests alleen nog om de angststatistieken te voeden. Terwijl de gemiddelde huisarts zelf wel weet wie baat heeft bij een test en wie niet. Daarvoor is geen allesomvattende paternalistische overheid nodig. Dat geldt trouwens in grote mate ook voor de vaccins.’

Laat ons het onmiddellijk over die vaccins hebben. Wat is nu eigenlijk de werkelijke efficiëntie van de huidige generatie Covid-mRNA-vaccins?

‘Het antwoord daarop is genuanceerd. Om te beginnen verschilt de werkelijke efficiëntie naargelang de situatie. 2022 is een heel ander covidjaar dan 2021. Tijdens de eerste helft van 2021 was er nog maar zeer weinig immuniteit onder de bevolking. In 2022 lag dat anders, en werden de meeste mensen besmet door de omikronvariant. Die was besmettelijker, maar minder virulent dan de voorgaande covidvarianten.’

‘Vandaag bestaat er weinig twijfel dat de extra covidboosters voor oudere en zwakkere mensen nuttig zijn. Maar voor anderen is dat allerminst evident. De Hoge Gezondheidsraad heeft de tweede booster alleen aanbevolen aan mensen vanaf 65 jaar, vanaf 50 met bepaalde risicofactoren, en aan enkele andere groepen. Toch heeft men in Vlaanderen alle volwassenen een uitnodiging gestuurd. Daarbij zijn ook nog fouten gemaakt: flink wat mensen hebben per vergissing een uitnodigingsbrief gekregen met een aanbeveling in plaats van een aanbod, terwijl zij geen aanbeveling nodig hadden.’

We kunnen nochtans met grote zekerheid zeggen dat de netto baten van een boosterdosis voor jonge gezonde mensen negatief zijn. We mogen de bijwerkingen van de vaccins niet overschatten – ze blijven zeldzaam – maar ze zijn er wel degelijk. Tegelijk loopt een jonge persoon na twee of drie vaccindosissen zo goed als geen enkel risico op ernstige ziekte. Zeker niet als die al eens covid heeft doorgemaakt. Het kleine risico op complicaties na nog een extra vaccin moet dan wel degelijk in de weging worden meegenomen. Maar dat wil men nog niet geweten hebben.’

‘Waarom geeft men in Vlaanderen jonge mensen niet gewoon de kans om hun immuunsysteem op een natuurlijke manier te trainen tegen covid? Immuniteit na infectie, al dan niet na een of twee vaccindosissen, is sterker, duurzamer, en breder dan na vaccinatie alleen. Dat staat wetenschappelijk zo goed als vast. En daar kunnen oudere generaties uiteindelijk mee van profiteren. Omdat besmettingen op bevolkingsniveau zo meer worden tegengegaan.’

Wat met de basisvaccinatie, de initiële twee vaccins, die meer dan 90% van de volwassen bevolking in Vlaanderen nam, vaak “voor een ander”. Was dat nodig?

‘Ik denk dat het alleszins goed was om de initiële twee vaccins aan alle volwassenen aan te bieden. Niet om ze moreel te verplichten, zoals wel is gebeurd. Men heeft nagelaten om de bevolking degelijk te informeren over zowel de werkelijke gevaren van covid, als over de werkelijke zeldzame bijwerkingen en beperkingen van de vaccins. Men heeft bijvoorbeeld myocarditis – de ontsteking van de hartspier zoals die bij jonge mannen kan voorkomen – te veel onder de mat geveegd als mogelijke bijwerking. Men heeft ook de foute illusie geschapen dat de vaccins verspreiding zouden voorkomen. Tezelfdertijd heeft men een disproportionele angst voor covid in de hand gewerkt. Dat druist tegen de medische ethiek in.’

‘Mensen hebben het recht om zelf een afweging te maken tussen verschillende risico’s. Maar het Vlaamse Agentschap Zorg en Gezondheid heeft er consequent voor gekozen om alleen de meest rooskleurige studies over de vaccins naar het publiek te communiceren. Men heeft gekozen voor vaccin-promotie, niet voor vrije geïnformeerde keuze.’

‘Een groot verschil tussen complicaties na een covidbesmetting en bijwerkingen na een vaccin, is dat een infectie oplopen geen keuze is. Maar een vaccin nemen wel. Voor een vaccin kies je zelf, op basis van de informatie die je krijgt. Als je dan bijwerkingen krijgt waarover je verkeerd geïnformeerd was, dan zal dat niet goed zijn voor het vertrouwen. Daartegenover staat dat iedereen uiteindelijk meermaals besmet zal raken. Je kan niet meer kiezen om niet besmet te worden. Alleen al daarom is het ethisch problematisch om mensen angst aan te jagen door het risico op besmetting te overdrijven. Men denkt dus best twee keer na voor men de risico’s van vaccins minimaliseert of die van covid overdrijft.’

Dat is een belangrijke, maar weinig gehoorde nuance. Ze is niet wetenschappelijk, maar ethisch…

‘Het is een beetje van beide. De overheid mag risico’s wel afwegen, en ook aanbevelen dat sommige mensen zich laten vaccineren wanneer dat wetenschappelijk overduidelijk is. Maar mensen verschillen qua levensstijl, gezondheid, en mate van immuniteit tegen het virus. Dus zijn mensen zelf het best geplaatst om te oordelen over risico’s die aan een covidbesmetting dan wel een vaccinatie vast hangen. In samenspraak met hun huisarts. Het voorzorgsprincipe zegt: je vaccineert niet als je niet zeker bent dat het voordelig is.’

Ik wil weliswaar nogmaals benadrukken dat de vaccins in 2021 enorm belangrijk zijn geweest om ernstige ziekte en overlijdens te voorkomen. Dat was toen cruciaal, zeker voor oudere mensen. Dat moeten we erkennen. Maar de situatie vandaag is helemaal anders.’

Maar hoe voer je daarover een beleid dat die nuance brengt? Dat een bepaald aantal mensen liever één algemene strenge regel heeft in plaats van zelf na te denken, is ook een van de inzichten van tijdens deze pandemie…

‘Door meer op de lange termijn te denken. Ik geef een voorbeeld: op korte termijn blijkt misschien dat sommige mensen die baat hebben bij een vaccin, zich door indirecte dwang zullen laten overtuigen. Dat was het principe van het Covid Safe Ticket: je was niet verplicht je te laten vaccineren. Maar wie weigerde riskeerde uitsluiting of stigmatisering.’

‘Men verwees hier een dik jaar geleden nogal graag naar Frankrijk, waar de lokale versie van het CST er voor gezorgd zou hebben dat mensen zich lieten vaccineren. Gedurende korte tijd was dat daar ook zo. In België heeft het CST echter bijna niemand overtuigd. Maar het heeft wel mensen tegen elkaar opgezet, mensen uitgesloten en gebruuskeerd, en er bovendien voor gezorgd dat oudere mensen die zich veilig waanden toch besmet zijn geraakt. Dat is bijzonder kwalijk. Men mag zich er gerust voor excuseren.’

Wat is uw evaluatie van de mondmaskers?

‘Een brede mondmaskerplicht zoals we die gekend hebben is totaal zinloos. Mondmaskers kunnen infecties hooguit uitstellen. Niet voorkomen. Ze kunnen wel nuttig zijn op momenten dat de zorg onder druk staat. Maar dan enkel op plaatsen waar veel mensen op een kleine plek samenkomen, zoals op het openbaar vervoer. Ook daar denk ik dat aanbevelingen beter werken dan verplichtingen. Ook in de zorg zelf zijn mondmaskers natuurlijk nuttig om mensen niet te besmetten net wanneer ze verzwakt zijn.’

Maar mondmaskers verplichten voor kinderen en jongeren? Ab-so-lu-te onzin! Kinderen aanzien als virusverspreiders die onder een stolp moeten gehouden worden, heeft onnoemelijk veel schade berokkend. Men had al in de zomer van 2021 kunnen besluiten om normaal te doen, en zeker kinderen en jongeren volledig los te laten. Dan konden ze hun leven hervatten en immuniteit opbouwen. Iedereen die wou, had toen zijn vaccin gekregen. Maar zelfs toen hield men dat tegen uit vrees voor een nieuwe golf in het najaar. Terwijl de druk op het gezondheidssysteem in de herfst en winter van 2021 wellicht kleiner zou geweest zijn als men de jeugd in de zomer al immuniteit had laten opbouwen.’

En wat is de zin en de onzin van lockdowns?

‘(Zucht) Tja, de lockdowns… Mocht een uiterst dodelijk virus als Ebola dezelfde verspreiding kennen als covid, dan zouden we een lockdown kunnen overwegen. Maar niet voor een virus als Covid. Ik wil nog begrip opbrengen voor de overreactie tijdens de lente van 2020. Er was veel onzekerheid. Maar al na slechts enkele weken bleek duidelijk wie risico liep en wie niet. Zeker vanaf dat moment had er wat mij betreft een doelgroepenbeleid gevoerd moeten worden. Zonder lockdowns, enkel aanbevelingen. Ik heb altijd gevonden dat alle lockdowns totaal verkeerd waren. Tot daar het predikaat “achterafexpert”. Er waren trouwens best veel wetenschappers die al snel doorhadden dat lockdowns verkeerd waren.’

Zweden

‘Het verlies aan kwaliteitsvolle levensjaren door lockdowns en andere maatregelen is – vooral voor jonge mensen – hoger dan door covid-mortaliteit. Volgens een recente studie zijn er zo in de Westerse wereld twee keer meer kwalitatieve levensjaren verloren gegaan dan er gered zijn. Je kan over de details van die studie discussiëren. Zo goed als niemand pleit voor helemaal geen maatregelen. Maar die studie zet wel een en ander in proportie.’

‘Zweden heeft ons getoond dat je ook zonder lockdowns en dwingende maatregelen een epidemiologisch beleid kan voeren dat grosso modo dezelfde resultaten oplevert. Of zelfs beter.’

‘Het argument dat Vlamingen geen Zweden zijn, houdt voor mij geen steek. Dat zegt meer over hoe de overheid naar de burger kijkt dan andersom. En dan nog: vertrouwen moet je verdienen. Als de Vlaming zich niet aan gezondheidsadvies houdt omdat hij zijn overheid niet vertrouwt, dan moet die overheid zich toch eens wat vragen beginnen stellen.’

Autonomie

‘Een belangrijk argument contra lockdowns is dat individuele situaties te veel verschillen om zomaar een one size fits all-beleid te voeren. Men heeft het op een bepaald moment onmogelijk gemaakt dat zwaar hulpbehoevende mensen bezoek kregen. Terwijl de basis van een gezondheidsbeleid is dat je de spontane individuele netwerken tussen mensen niet te veel doorbreekt. Iemand die zorgbehoevend is, die heeft hulp nodig. Iemand die oud is, die heeft sociaal contact nodig. Het is onethisch om mensen af te sluiten van de wereld omdat ze een infectie zouden kunnen oplopen. Mensen zijn zelf best geplaatst om afwegingen te maken voor hun eigen situatie, zolang je ze correcte en begrijpelijke informatie geeft.’

‘Autonomie heeft ook intrinsieke waarde. Het is niet aan de overheid of aan een expert om te bepalen of het voor een 80-jarige belangrijker is het risico op infectie te verkleinen, of om een kleinkind te zien.’

Wat met de modellen, die vaak uitgingen van de ergste situatie?

‘De gebruikte modellen modelleerden om te beginnen niet hoe mensen zich gedroegen. De meeste mensen passen hun gedrag vanzelf aan. Daar houdt een model geen rekening mee. De modellen schetsen louter scenario’s van wat op de korte termijn mogelijk is, op basis van betwistbare aannames. Een model verliest dan ook heel snel zijn accuraatheid.’

‘De dominantie van modellen in ons beleid heeft een overdreven focus op de korte termijn in de hand gewerkt. Volgens mij werd daardoor bijna nooit de vraag gesteld: hoe willen we op de langere termijn leren leven met covid?’

Wat ik niet begrijp in de houding van de officiële experten, is: de covid-tegenbeweging kan niet beweren dat covid ongevaarlijk is voor oudere mensen. Evenmin kan ze beweren dat oude mensen geen baat kunnen hebben bij een booster. Dat zou onfeitelijk zijn en wetenschap gaat in de eerste plaats om de harde feiten. Waarom kunnen vele Vlaamse experten volgens u dan niet de vaststelling maken dat vaccins geen groot voordeel opleveren voor jonge en gezonde mensen, terwijl ook dat feitelijk gedocumenteerd is? En dat de lockdowns niet helpen, ook al zijn er genoeg voorbeelden wereldwijd?

‘Het uitgangspunt van mensen die met de vaccinatiestrategie bezig zijn, is volgens mij vaak: de vaccins zijn veilig, punt. Dus moeten we het niet moeilijk maken. Gewoon iedereen vaccineren. Baat het niet dan schaadt het niet. Dat is makkelijker dan een doelgroepenbeleid te voeren. De angst voor een covid-infectie, die zeker voor gezonde jonge mensen disproportioneel is, zal er ook voor iets tussen zitten.’

‘Men staart zich ook graag blind op dingen als “Long covid”. Maar ook studies over Long Covid geven vaak een onterecht pessimistisch beeld. Als je sommige van die studies leest, dan vraag je je af waarom je nog zoveel mensen normaal op straat ziet lopen. Een meer realistische bevraging over Long Covid onder huisartsen toont eerder aan dat minder dan een procent van alle patiënten aan klinische Long Covid lijdt. Maar die studie krijgt amper aandacht.’

‘Ik wil Long Covid niet minimaliseren, want jammer genoeg bestaat het. En ja, ook jonge mensen kunnen er zwaar onder lijden. Maar laat ons eerlijk zijn: dat is een kleine minderheid. De ernst en prevalentie van Long Covid overdrijven is niet onschuldig. Hoe meer men de mensen bang maakt voor Long Covid, hoe meer mensen zich ook ziek gaan voelen na hun covidbesmetting. Het nocebo-effect is wetenschappelijk onbetwist: ook angst voor een ziekte kan mensen echt ziek maken.’

‘Soms denk ik dat de overdreven focus op Long Covid onbewust het gevoerde beleid moet rechtvaardigen. Men heeft het nodig om te kunnen zeggen dat het gevoerde beleid noodzakelijk was. Zie je wel, goed dat we doortastend hebben opgetreden. Er zijn dan wel bijna geen gezonde jonge mensen aan Covid overleden, maar kijk eens hoeveel mensen Long Covid hebben. Enfin, ik weet het niet… Maar het lijkt me een plausibele hypothese.’

Morgen: Bert Maertens over Ventilus. 

Christophe Degreef