fbpx


Buitenland, Geschiedenis

‘Landverrader’ vloog met een verkenningsjet naar Japan

De lotgevallen van Sovjetpiloot Viktor Belenko



In 1976 baarde piloot Viktor Belenko wereldwijd opzien door met een verkenningsjet naar Japan te vliegen. John Barron schreef op basis van de aantekeningen van de Russische overloper de roman MiG Pilot: The Final Escape of Lieutenant Belenko. Speciaal voor de Amerikaanse lezer schuwde de Reader's Digest-auteur geen goedkoop effectbejag over de ver achtergebleven Sovjet-Unie en de hoogontwikkelde Verenigde Staten als paradijsbestemming. Desondanks geeft zijn boek toch een aardig beeld van de drijfveren en achtergrond van een jonge Sovjetpiloot die…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


In 1976 baarde piloot Viktor Belenko wereldwijd opzien door met een verkenningsjet naar Japan te vliegen. John Barron schreef op basis van de aantekeningen van de Russische overloper de roman MiG Pilot: The Final Escape of Lieutenant Belenko. Speciaal voor de Amerikaanse lezer schuwde de Reader’s Digest-auteur geen goedkoop effectbejag over de ver achtergebleven Sovjet-Unie en de hoogontwikkelde Verenigde Staten als paradijsbestemming. Desondanks geeft zijn boek toch een aardig beeld van de drijfveren en achtergrond van een jonge Sovjetpiloot die het uiterste riskeerde om naar het Westen te kunnen ontkomen.

Wie is Viktor?

Op 15 februari 1947 wordt Viktor geboren in een dorpje, niet ver van Naltsjik, in de Kaukasus. Zijn vader die gedurende de oorlog in opdracht van het Rode Leger met een ‘partizaneneenheid’ vele ontberingen moest doorstaan, is een hardvochtig en moeilijk man. Zodra Viktor twee jaar oud is, laten zijn ouders zich scheiden. Hij vertrekt samen met zijn vader naar familie in de Donbas. De omstandigheden in de Oekraïense mijnwerkersregio zijn na de oorlog schrijnend en volgens Barron had de kleine Belenko ’s winters zelfs geen schoenen om naar buiten te gaan.

Viktors vader begint een odyssee door de Sovjet-Unie en vindt uiteindelijk een vaste baan in Roebtsovsk, aan de grens met Kazachstan. Vier jaar later haalt hij zijn inmiddels zesjarige zoon op, omdat hem eindelijk een flat is toegewezen. Aangekomen op de plaats van bestemming blijkt de woning niet gereed en komt Viktor terecht bij een bevriend echtpaar op een kolchoz. Het leven op de collectieve boerderij lijkt nog zwaarder dan dat in de mijnwerkersregio, omdat alleen degenen die er werken levensmiddelen krijgen. Met kinderen en ouderen wordt geen rekening gehouden.

Sovjet-Unie geen pretje

Na een jaar komt de fabriek alsnog op de proppen met het beloofde appartementje en Viktor verlaat de kolchoz. Met zijn zeven jaar moet hij vrijwel alleen de huishouding doen, omdat zijn vader na het werk meestal verdwijnt in twijfelachtig gezelschap. Zo leert hij al op jonge leeftijd dat het leven in de Sovjet-Unie geen pretje is.

De Amerikaanse schrijver Barron duikelt zelfs een gevangenenkonvooi op uit het geheugen van de jonge Rus: ‘De gedetineerden leken mensen wiens bewustzijn en ziel waren gestorven, terwijl hun lichamelijk omhulsel voort leek te bestaan. Toen wist hij natuurlijk nog niets over politieke gevangenen’.

Als Viktor tien jaar oud is trouwt zijn vader met de weduwe van een pas overleden vriend. Zijn stiefmoeder heeft al drie kinderen en ook haar moeder woont nog in haar huis even buiten de stad, zodat hij van de regen in de drup lijkt te zijn gekomen. Na meerdere confrontaties loopt hij weg van huis en belandt samen met een vriend in een strafkamp voor minderjarigen. Na een vlucht uit het kamp, worden ze op een treinstation door de politie opgepakt en teruggebracht. Pas na drie weken haalt zijn vader hem op.

Viktor besluit om niet meer weg te lopen, maar zo weinig mogelijk in het huis van zijn stiefmoeder te blijven. Na schooltijd is hij regelmatig te vinden in de stadsbibliotheek waar lezen een hobby voor het leven wordt. Nadat hij eens door oudere jongens in elkaar wordt geslagen, gooit hij zich eveneens op de bokssport waarin hij op straat nauwelijks te verslaan is.

Uitstekend leerling

Ondanks alle moeilijkheden thuis is Belenko een uitstekend leerling. In 1965 slaagt hij met vlag en wimpel voor zijn middelbare school, waarna hij in de montagehal van het vliegveld van Omsk gaat werken. Om zijn droomberoep te bereiken, stort hij zich vol enthousiasme op een opleiding bij de vliegclub DOFAAS waar hij met zijn kennelijk aangeboren talent al gauw de aandacht op zich weet te vestigen.

Hij mist echter de aanmeldingstermijn voor de luchtvaartschool en gaat daarom in eerste instantie een opleiding tot verpleger volgen. Na een eerste semester geeft hij echter de pijp aan Maarten. Als overbrugging vindt hij een baan in een fabriek die tanks produceert en specialiseert zich ’s avonds en in de weekends verder aan de DOFAAS.

In 1967 wordt hij gespot door een talentenscout van de Luchtvaartschool uit Armavir, niet ver van zijn geboortestreek in de Kaukasus. Belenko gaat in op het verleidelijke aanbod te mogen studeren aan de Hogere Militaire Luchtvaartschool. Het land zit verlegen om goede vliegeniers en direct na zijn studie wordt hij aangesteld als instructeur in Stavropol.

Uiterlijk is de jonge piloot een voorbeeldige Sovjetburger. Hij sluit zich aan bij de Communistische Partij en is actief lid van de Komsomol. In 1975 wordt hij op eigen verzoek overgeplaatst naar het Verre Oosten en als piloot ingedeeld bij het 530e Regiment Jachtvliegtuigen van het 11e Afzonderlijke Luchtafweerleger. Vanuit de militaire basis op iets meer dan 200 kilometer ten noorden Vladivostok ligt Japan op slechts 620 kilometer vliegafstand. De verleiding om de stap te wagen wordt met de dag groter.

Japanse luchtruim

Op 6 september 1976 om 6:45 stijgt Belenko op van het vliegveld Sokolovka voor een oefening. Al snel laat hij zijn jet dalen tot een hoogte van ongeveer 30 meter, waardoor hij niet werd opgemerkt door radars. Na het binnenvliegen van het Japanse luchtruim stijgt Belenko tot een hoogte van ongeveer 6000 meter en hij wordt opgemerkt door de luchtverdediging.

De Japanners zijn echter niet in staat om contact te leggen met de Sovjetvlieger, omdat de radio van de MiG-25 is afgestemd op een andere frequentie. Gevechtsvliegtuigen worden uitgestuurd om de indringer te onderscheppen, maar tegen de tijd dat zij arriveren, is Belenko weer gedaald en van de radar verdwenen.

Zijn oorspronkelijke plan om te landen op de luchtmachtbasis Chitose lijkt onhaalbaar door gebrek aan brandstof. Hij besluit zo snel mogelijk de dichtstbijzijnde landingsbaan te zoeken. Om 9:15 uur meldt de Japanse radio dat een MiG-25 bestuurd door de Sovjetpiloot Belenko is geland op het bescheiden vliegveld van Hakodate op het eiland Hokkaido. Op 9 september wordt hij naar de Verenigde Staten doorgevlogen waar hem drie dagen later een permanente verblijfsvergunning wordt toegekend.

Amerikaanse spionage

Op 19 september deelt George Bush senior in zijn hoedanigheid als hoofd van de CIA mee dat Belenko inderdaad is overgelopen en zodoende voor een enorme meevaller voor de Amerikaanse spionagedienst had gezorgd. De officiële verklaring van het Kremlin beweert het tegendeel: door gebrek aan brandstof zou Belenko een noodlanding hebben moeten maken, waarna de politie in Hakodate hem op bevel van Washington oppakte en tegen zijn wil aan de Verenigde Staten uitleverde.

Op 28 september vindt in Moskou een persconferentie over het incident plaats. Stiefmoeder en echtgenote worden opgetrommeld en verklaren onder tranen dat de overgelopen piloot een ‘patriot van zijn Sovjetvaderland en liefhebbende zoon en man is’. Volgens zijn vrouw zou hij bij terugkeer gratie krijgen, zelfs als hij een fout heeft begaan.

Grondig onderzoek

Er wordt een grondig onderzoek ingesteld naar Belenko door een speciale commissie. In totaal worden 116 familieleden, collega’s en andere betrokkenen ondervraagd. Hoewel hij vooral als een voorbeeldig communistisch burger door het leven ging, nooit naar buitenlandse radiozenders zou hebben geluisterd en zijn echtgenote verbood met een klasgenote die naar Italië was geëmigreerd te corresponderen, kwamen toch enkele aanwijzingen aan het licht.

In de loop van 1976 toen de gebruikelijke rangverhoging tot kapitein maar niet wilde komen, zou hij steeds ontevredener zijn geworden. Op die manier werd hij namelijk niet tot ‘squadroncommandant’ gepromoveerd en liep ook de mogelijkheid mis te mogen studeren aan de militaire academie.

Volgens het verhaal van John Barron zou ook het huwelijk van Belenko geen succes zijn geweest. Zijn echtgenote kwam uit een invloedrijke familie en was zeer verwend. Veelvuldig zou ze het voor Sovjetbegrippen ruime pilotensalaris in een paar dagen hebben verbrast aan luxeartikelen. Vóór de geboorte van hun zoon Dmitri zou ze zich hebben willen laten scheiden.

Enorme impact

De vlucht van Viktor Belenko heeft in militaire kringen in de Sovjet-Unie een enorme impact. Maatregelen naar aanleiding van het incident behelzen onder andere dat alle gescheiden en andere ‘moreel instabiele’ piloten worden geschorst of overgeplaatst naar functies die ze zo ver mogelijk van de cockpit houden. Commandanten krijgen de opdracht met niemand medelijden te hebben en in geval van twijfel de verdachten zonder aarzelen aan de autoriteiten over te dragen.

Alle piloten, technici en monteurs die als onbetrouwbaar worden aangemerkt, moeten onmiddellijk van de grensgarnizoenen naar het binnenland vertrekken. Sommigen worden overgeplaatst naar andere legeronderdelen. Viktor Podmoloda, een voormalig collega van Belenko, schrijft in zijn memoires: ‘Later werd ik overgeplaatst naar Rostov. Ik bleef in contact met mijn collega-officieren en wist dat de repressie voortduurde. Alle piloten waren bang hun baan te verliezen. Het doel van de repressie was, afgezien van het creëren van een klimaat van angst, de piloten een morele en politieke standaard op te leggen volgens een door de leidinggevenden bedacht model. De eisen voor de piloten werden tot een exorbitant niveau opgetrokken. Het leek wel of ze heiliger moesten zijn dan Jezus Christus. Ze mochten bij wijze van spreken niet eens meer naar het toilet’.

MiG-25

De MiG-25 wordt inmiddels gedemonteerd en onderworpen aan een gedetailleerde studie door Japanse en Amerikaanse specialisten. Op 15 november van datzelfde jaar wordt de jet teruggegeven aan de Sovjets. Belenko protesteert heftig tegen deze teruggave en stelt meermaals voor het nog een paar jaar te behouden voor verdere studie.

Maar de Amerikanen volgen hun eigen belangen en ook een ander voorstel van de Russische waaghals wordt resoluut afgewezen. Tijdens een interview met Voice of America zegt hij namelijk: ‘Geef me 10 minuten zendtijd en er zullen binnen een week nog minstens zes vliegtuigen overkomen’.

Zijn idee was met zijn ervaring als vlieginstructeur de coördinaten van de dichtstbijzijnde Japanse vliegvelden en een algoritme voor het omzeilen van Sovjet radardetectiestations door te geven om zo anderen aan te moedigen eveneens te vluchten. Dit plan komt niet overeen met de praktische behoefte van de Verenigde Staten en de zendtijd wordt geweigerd.

Volgens de New York Times zou voor elke overgelopen militair alleen al voor de regelmatige verandering van verblijfplaats een slordige miljoen dollar aan overheidsgeld moeten worden uitgegeven. Tijdens hoorzittingen voor de permanente onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat over deze kwestie wordt bovendien bekend dat Voice of America, Radio Liberty, de Britse BBC en andere nieuwszenders door aanwijzingen van bovenaf worden beperkt in het uitzenden van interviews met overlopers. Manieren en middelen om te vluchten, alsmede bijzonderheden over hun latere asiel, worden uit de gesprekken geschrapt.

Integratie

Na zijn naturalisatie in 1980 stelt Belenko als adviseur voor de Amerikaanse overheid richtlijnen op voor de samenwerking met gevluchte militairen uit de Sovjet-Unie. Doel is de integratie zo veel mogelijk in het voordeel van de Verenigde Staten te laten werken.

De nieuwbakken Amerikaan legt in zijn rapport de nadruk op de noodzaak van een individuele benadering van elke overloper. Hij blijft zelf actief in de luchtvaart en huwt een muzieklerares uit North Dakota. Later laat het paar zich scheiden. Na verloop van tijd richt Belenko een eigen handelsonderneming op en doet onder een deknaam zelfs zaken met Rusland.

In een van zijn weinige interviews verklaart hij gelukkig te zijn in de Verenigde Staten: ‘In bepaalde culturen zou je, als je de mainstream niet accepteert, het land uit worden gegooid. Hier leven mensen die bomen omhelzen en mensen die ze willen omhakken vredig zij aan zij!’

Media uit zijn geboorteland, waar hij tot op heden als landverrader geldt, verspreiden herhaaldelijk fake news over Belenko. Zo zou hij in een auto-ongeluk om het leven zijn gekomen, naar Rusland zijn teruggekeerd, in de gevangenis zitten en zelfs ter dood zijn veroordeeld. Waar de gepensioneerde piloot, die van de Amerikaanse autoriteiten verschillende malen een nieuwe identiteit kreeg, zich daadwerkelijk bevindt, viel niet te achterhalen.

Ardy Beld