fbpx


Onderwijs

Vlamingen en hun moedertaal: het blijft een vaderlands gebeuren

Het keren van de tanker, of het teren van de kanker?



Toen ik met mijn twee zonen afgelopen weekend Den Haag bezocht en de promenade van Scheveningen aandeed, waren we het er roerend over eens: inzake taalvaardigheid en communicatievermogen slaan wij een triest figuur tegenover onze Noorderburen. Niet dat alle Nederlanders Couperus kunnen citeren of de verzamelde werken van Reve in huis hebben. Het gaat veeleer om vlotheid en branie, een verbale assertiviteit die zich ook uit in een kritische attitude, het omgaan met humor en ironie, alles wat onder emotionele…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Toen ik met mijn twee zonen afgelopen weekend Den Haag bezocht en de promenade van Scheveningen aandeed, waren we het er roerend over eens: inzake taalvaardigheid en communicatievermogen slaan wij een triest figuur tegenover onze Noorderburen. Niet dat alle Nederlanders Couperus kunnen citeren of de verzamelde werken van Reve in huis hebben. Het gaat veeleer om vlotheid en branie, een verbale assertiviteit die zich ook uit in een kritische attitude, het omgaan met humor en ironie, alles wat onder emotionele intelligentie wordt gerangschikt.

Onderwijs in vrije val

Menig opiniemaker heeft zijn licht al laten schijnen over dit cultuurverschil, waardoor een kelner in Nederland zich vlotter lijkt uit te drukken dan een Vlaams minister. En om er deze keer de Val van Antwerpen niet bij te halen: de taligheid van de jonge Vlaming gaat er niet bepaald op vooruit. Sinds 2000 is de kwaliteit van het Vlaamse onderwijs volgens alle internationale onderzoeken in vrije val, en dat voor de economisch meest welvarende regio van Europa. Moeten we ons zorgen maken? Ja dus.

Pisa

Het begint al in de lagere school. Het leesniveau van 10-jarigen zakte volgens een in 2016 gepubliceerd internationaal PIRLS-onderzoek (Progress in International Reading Literacy Study) van de achtste naar de tweeëndertigste plaats in de ranking. Baf. Ooit behoorden we tot de top, nu zijn we hekkensluiters. Ook de leesvaardigheid van Vlaamse 15-jarigen gaat blijkens elk nieuw internationaal vergelijkend PISA-onderzoek achteruit. Er is bij de schoolgaande jeugd geen enkele motivatie om een boek of een tekst ter hand te nemen, het wordt als puur tijdsverlies beschouwd.

Het kneusje van de klas

De gevolgen zijn verstrekkend. Met name is begrijpend lezen de sleutel tot kennisverwerving en kritisch inzicht. Vlaamse leerlingen hebben al twee schooljaren achterstand op de toplanden (Estland, Finland, Ierland, Polen), ook inzake wiskunde, exacte- en menswetenschappen. Geen enkele andere onderwijsregio ging in tien jaar tijd meer achteruit dan Vlaanderen, ook Brussel of Wallonië niet. ‘Vlaanderen is daarmee het kneusje van de klas’, aldus An De Moor, ondervoorzitter van de expertengroep die door de Vlaamse regering werd aangesteld om het probleem in kaart te  brengen en adviezen te formuleren.

Onderwijsdeskundigen dus, daarvan hebben we er zeker genoeg. Telkenmale zo’n rapport verschijnt en in de media wordt geciteerd, haast de bevoegde minister zich om een expertenteam bijeen te roepen dat ‘het veld bevraagt’, zich in werkgroepen afzondert, en enige tijd later bevalt van een lijvig rapport met vele voetnoten. Waarna het in de onderste lade terecht komt. Dit knipperlichtbeleid is al een decennium aan de gang en zorgt er voor dat er net niéts verandert. Experten hebben nu eenmaal de neiging om in hun eigen logica en jargon vast te zitten.

Vorige maand kregen we nog maar eens een studie erboven op, met de ronkende titel ‘Naar de kern: de leerlingen en hun leer-kracht’. Een ambtelijk-academisch document van 150 bladzijden waarvan de makers blijkbaar wilden bewijzen dat ze wél lange zinnen konden maken die de bevoegde minister Weyts vast in zijn haar deden krabben. Helaas lijken de auteurs van het werkstuk, die elkaar al in de inleiding feliciteren, op een andere planeet te leven. Zo denken ze de oprukkende ontlezing te bestrijden door schrijvers naar de scholen te sturen die hun boeken zullen aanbevelen. Ik zie het al helemaal voor me, lachen geblazen jongens.

Het ‘keren van de tanker’

Dé expert ter zake is ongetwijfeld Dirk Van Damme, verbonden aan de OESO tot hij vorig jaar op pensioen ging. Van Damme was sinds 2000 pedagogisch topadviseur van de Vlaamse Gemeenschap, en van 2004 tot 2008 kabinetschef van de minister van Onderwijs Frank Vandenbroucke. Gedurende heel zijn carrière is het met het Vlaamse onderwijs bergaf gegaan, ironische vaststelling. In 2019 mocht hij weerom een expertengroep leiden die de puinhoop moest inspecteren, en zich afvragen ‘hoe de tanker kon gekeerd worden’. Versleten beeldspraak ondertussen. Het schijnt veeleer om een kanker te gaan die verder teert.

Van Damme uit zich de laatste jaren als criticus van de pedagogische trend waar hij ooit mee gangmaker van was:  er is teveel ‘nonchalance’ van de leerkrachten in de omgang met taal, en de zin om te ‘excelleren’ is vervangen door de bezorgdheid om het de leerlingen zo veel mogelijk naar hun zin te maken.  Dat is natuurlijk waar, maar het is een symptoombeschrijving, geen analyse ten gronde. Want dat het Nederlands in het klaslokaal meer een Lingua Franca wordt dan een echte cultuurtaal, heeft te maken met het feit dat kinderen met een migratie-achtergrond het Nederlands altijd maar als tweede taal zien, en thuis Marokkaans of Turks spreken. In Antwerpen geldt dat voor maar liefst 46 procent van de kinderen in het basisonderwijs en 36 procent van de leerlingen in het secundair onderwijs. Gevolg: de lat wordt in de klas heel laag gelegd.

Dt-regel

Dit gebrek aan inburgering komt voort uit het multiculturele dogma, dat vereist dat alle culturen in Vlaanderen en België zich in aparte gemeenschappen moeten kunnen organiseren, waar het Nederlands niét gebruikt wordt. Groen-politici pleiten er zelfs voor om de klas op te delen in verschillende taalhoekjes. Er is dus geen leidcultuur en ook geen leidtaal, zoals de Fransen die wél cultiveren.

Je krijgt dan ‘progressieve’ intellectuelen genre schrijfster Kristien Hemmerechts die ervoor pleit om dt-regels af te schaffen, kwestie van niemand te discrimineren. Ze lijkt niet te beseffen dat ze daardoor de tak van de boom afzaagt waarop ze zit, en dat ze binnen tien jaar misschien zelfs geen lezers meer heeft die haar boeken ter hand willen nemen.

De opkomende woke-ideologie versterkt nog deze nivellering: om discriminatie te vermijden en iedereen ‘te laten zijn zoals hij/zij is’, wordt analfabetisme bijna een kenmerk van identiteit. Want lezen is deelnemen aan een taalcultuur, die als ‘neokolonialistisch’ of ‘wit’ wordt weggezet. Dat er bij ons nog met moeite een boekenbeurs op poten kan gezet worden, zegt misschien veel over de verkleutering die aan de gang is onder de noemer ‘inclusiviteit’.

Nederbelgen

We hadden het al over Nederlandse branie en Frans chauvinisme. Helaas is onze Vlaamse taalbeleving gekoppeld aan het politieke feit België, ook al zijn bevoegdheden als cultuur en onderwijs ‘geregionaliseerd’ zoals dat heet. Zo’n covid-persconferentie van een Belgische premier, geflankeerd door de hoofden van de deelstaten, is eigenlijk een veelzeggende vertoning. Een eerste minister die elke twee zinnen Nederlands afwisselt met evenveel zinnen Frans, waarna ook Jan Jambon en zijn Franstalige collega hun zeg mogen doen.

De hiërarchie is duidelijk, en in de strikte tweetaligheid is vooral het Nederlands onderhevig aan vervlakking. In regel vormen bij federale overheidscommunicatie Franstalige teksten nog altijd het origineel, je merkt het onmiddellijk. Komt daarbij dat Vlamingen beleefd zijn, zich als Nederbelgen gedragen en direct naar het Frans overschakelen als ze in die taal worden aangesproken. Voor de rest regeert de tussentaal. Wij hebben geen enkele reflex tot handhaving van onze onze moedertaal, laat staan dat we die zouden celebreren in iets als een natiestaat.

Dat laatste is de echte clou, waar experten als Dirk Van Damme lichtjaren van weg blijven: uiteindelijk is herwaardering van de taal, taalvaardigheid en leescultuur een nationalistisch project. Ook in tijden waar diversiteit de stoplap is, deelt iedereen een taal waarbinnen diversiteit überhaupt kan gearticuleerd worden en er meningsverschillen kunnen ontstaan. De natie is de container én de machine die deze dynamiek draaiende houdt. Sterk onderwijs zorgt voor de verversing en vernieuwing van dit cultureel zelfbewustzijn. Helaas hebben we geen culturele elite noch media die daarvoor willen gaan, want dat druist in tegen het kosmopolitische en multiculturele overlevingsprogramma van de Belgische staat.

Een politiek verhaal

Een aantal puzzelstukken vallen dan op hun plaats: het groot aantal allochtone gezinnen met een andere thuistaal, de daaruit volgende taalarmoede en nivellering in het klaslokaal, de slordige behandeling van het Nederlands, zelfs vanwege intellectuelen en journalisten, de kinderachtige toon van de televisiejournaals (met Martine Tanghe als absolute trendsetter), het toenemend aantal spelfouten ook in ‘kwaliteitskranten’, de basale toon van de overheidscommunicatie, en last but not least: de politieke realiteit, de hybride Belgische constructie, het geneuzel van de Vlaamse ministers en hun Minister-President (Da gade gij nie bepale) en de verankerde positie van Vlaanderen als provincie, niet als autonome natie.

Ben ik duidelijk? De fameuze ‘tanker keren’ is niet alleen een pedagogische kwestie, maar in laatste instantie ook een politiek verhaal. Taalkundige verbondenheid moet, zoals Denemarken het aantoont, steunen op het onvermoeibaar handhaven van een inburgeringsplicht, het uitdragen van een leidcultuur, en een sterk gevoel van nationale soevereiniteit. Voor Vlaanderen is dat allemaal nog verre toekomstmuziek, en daar kan ook Ben Weyts weinig aan veranderen.

Zo lang die republikeinse ‘drive’ niet uit de startblokken schiet, zullen we blijven treuren bij afwaartse PISA-curves, rapporten over ontlezing en onwerkbare adviezen van experts. Groeten van een Randbewoner.

Johan Sanctorum

Johan Sanctorum is filosoof, publicist, blogger en Doorbraak-columnist.