fbpx


Actualiteit
hangtrauma

Wat hebben een flauwgevallen soldaat en Christus aan het kruis gemeen?

Hoe een onvolledige ontwikkeling van onze bloedcirculatie zo'n zes miljoen jaar geleden nog steeds gevolgen heeft



‘Een militair die aan het Capitool in Washington stond te wachten op de kist van de overleden politicus John Lewis, viel flauw door de hitte. Een camera filmde het voorval.’ Zo verklaarde de omkaderende tekst op de website. Allicht vraagt de gemiddelde lezer zich af: Hoe kan het dat iemand op deze manier het bewustzijn verliest? Het was op dat moment meer dan 36°C in Washington, verduidelijkte het Laatste Nieuws. Is het begeven van de arme soldaat inderdaad in hoofdzaak…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


‘Een militair die aan het Capitool in Washington stond te wachten op de kist van de overleden politicus John Lewis, viel flauw door de hitte. Een camera filmde het voorval.’ Zo verklaarde de omkaderende tekst op de website. Allicht vraagt de gemiddelde lezer zich af: Hoe kan het dat iemand op deze manier het bewustzijn verliest? Het was op dat moment meer dan 36°C in Washington, verduidelijkte het Laatste Nieuws. Is het begeven van de arme soldaat inderdaad in hoofdzaak te wijten aan een hitteslag? Of ging het om een overdosis stress?

Hangtrauma

De oorzaak van het ter aarde storten van de bewuste militair noemt men doorgaans een ‘hangtrauma’. Raar is dat, voor een aandoening waarbij iemand op de grond terechtkomt. Maar het gaat over het volgende fenomeen. Wanneer in het bedrijfsleven werk op een grote hoogte moet worden uitgevoerd, zal men doorgaans een stelling bouwen. Daar is alle reden toe. Een overzicht van de laatste dertig jaar wijst uit dat ‘vallen van hoogte’ nog steeds het grootste deel uitmaakt van de ernstige (zeg maar dodelijke of invaliderende) arbeidsongevallen in de bouwsector.

Een hele stelling opbouwen volgens het boekje, is evenwel ondoenbaar wanneer het gaat om een punctuele opdracht. Waar dus een kortdurende herstelling moet worden uitgevoerd aan een hooggelegen onderdeel van de installatie. Dat gebeurt met name regelmatig in de petrochemie. In dergelijke gevallen draagt de bewuste technicus een valharnas. Dat is een individueel beschermingsmiddel dat eruitziet als een samenstel van onderling verbonden riemen. Die omgespen de hele torso en bieden vooral ter hoogte van de lies steun. Aan de bovenzijde van de constructie zit een oog dat via een haak bevestigd wordt aan een ‘levenslijn’. Een valharnas draagt men boven de arbeidskledij. Het wordt opgehangen aan een stevig ankerpunt bovenaan de constructie dat vaak bij de oprichting wordt ingebouwd. Als de ongelukkige arbeider dan ten val komt, wordt de valhoogte beperkt door de lengte van de levenslijn (de kabel, dus, waaraan het harnas wordt bevestigd).

Risico’s valharnas

Het afremmen van een val tot een toelaatbare afstand is ongetwijfeld een levensreddend principe. Dat belet evenwel niet dat het afgeremd worden door een levenslijn een weinig comfortabele ervaring is. De betrokkene komt met een schok tot stilstand. Moderne uitvoeringen van valbeveiliging hebben weliswaar een demper, in het jargon een ‘shock absorber’ genoemd, maar wanneer die er niet is, kan zo’n val licht leiden tot pijnlijke kneuzingen en zelfs gebroken ribben.

En er is nog een risico. Laten we hierover even een arbeider aan het woord die zijn leven aan zo’n valbescherming te danken heeft. ‘Ik hing verrassend comfortabel in mijn valharnas, mijn benen hingen relax onder me en mijn armen hingen los langs mijn lichaam. Ik had helemaal geen stress en ik had het gevoel dat ik hier nog lang in die positie kon blijven. Drie minuten later, misschien iets minder, kreeg ik het plots zeer warm. Het volgende wat ik me nog herinner is dat men me bij bewustzijn bracht…’. Het slachtoffer van het incident was enige tijd blijven hangen aan de levenslijn na zijn val, en was daarbij bewusteloos geraakt.

Orthostatische intolerantie

De kans dat een slachtoffer, zelfs met valbeveiliging, zich kwetst tijdens een belangrijke val is onvermijdelijk groot. Het belangrijkste risico komt echter later om de hoek kijken… Misschien hebben sommigen onder de lezers reeds gehoord van het ‘hangtrauma bij gebruik van een valharnas’. In de internationale literatuur noemt men dit ‘harness suspension trauma’ (HST). Het fenomeen is internationaal ook gekend onder andere benamingen, zoals Harness-Induced Death, Rescue Death, Harness Induced Pathology, Orthostatic Shock while Suspended, of Harness Hang Trauma.

Wanneer we terugblikken in de geschiedenis, blijkt dat dit fenomeen reeds gekend was vóór het begin van onze tijdsrekening. Sommigen beweren zelfs dat dit de feitelijke doodsoorzaak zou geweest zijn van Christus bij de kruisiging.

Wat verstaan we dan onder deze orthostatische intolerantie van het menselijke lichaam? Orthostatische intolerantie is in essentie het onvermogen van het menselijke lichaam om zich voor een langere periode bewegingloos in een verticale positie te bevinden. De benaming is afgeleid van de Griekse woorden ‘orthos’ (rechtop) en ‘statikos‘ (bewegingloos). Het meest gekende voorbeeld van deze menselijke constructiefout is het flauwvallen van de soldaat die geruime tijd onbeweeglijk moet rechtstaan in een parade. Dat is in het verleden regelmatig voorgekomen.

Naar een fysiologische verklaring[1]

Wanneer we op zoek gaan naar het waarom van deze tekortkoming, moeten we ongeveer zes miljoen jaar teruggrijpen in het verleden van de moderne mens. Het is rond deze periode dat onze voorouders rechtop begonnen te bewegen. Zij werden toen geklasseerd onder het genus Sahelanthropus — en inderdaad leefden zij in Afrika, en verwonderlijk genoeg in één der onherbergzaamste regio’s, de Sahel.  Ongeveer 1,9 miljoen jaar geleden begonnen zij dan constant op beide voeten te leven. Hun soortnaam veranderde toen in homo erectus, de rechtstreekse voorvader van de moderne mens. De wetenschap is er nog steeds niet helemaal uit waarom viervoeters toen besloten om door het leven te gaan op de achterpoten. Daarvoor zijn nooit afdoende argumentaties ontwikkeld[2]). Het is echter tijdens deze evolutie dat het systeem van de bloedcirculatie bij de mens niet volledig mee is geëvolueerd.

De hartspier alleen blijkt nog steeds niet krachtig genoeg om het bloed volledig rond te pompen. De reden hiervoor is dat de zwaartekracht erg belastend is voor het hart. Het hart heeft dus hulp nodig. Het kan die vinden in de zogenoemde ‘spierpompen’. Deze ‘pompen’ bevinden zich in de benen. Ze werken alleen bij beweging van de spieren in de onderste ledematen (via contractie). De aders in deze spierpompen worden tijdens de contractie dichtgeknepen. Daardoor wordt het bloed uit de ader gepompt. Een kleppensysteem in de aders zorgt ervoor dat het bloed slechts in één richting kan, en wel de goede: stroomopwaarts, naar het hart toe.

Consequenties valbeveiliging

Het wordt natuurlijk een ander verhaal wanneer een persoon — al dan niet bewusteloos — door een beveiligingsharnas opgevangen wordt na een val. Daardoor blijft het lichaam in verticale positie. Dat geldt trouwens evenzeer voor een gekruisigde of voor iemand die stijf en stram in een statische houding moet blijven staan. Het natuurlijke en automatisch optredende herstel van het lichaam is hierdoor niet mogelijk. De zwaartekracht is hier sterker dan het hart. Daardoor begint het bloed zich op te stapelen in de bloedvaten van de onderste ledematen.

Naarmate meer bloed naar de benen stroomt en daar ook blijft, dagen er ook meerdere complicaties. Het bloed dat in de onderste ledematen vast komt te zitten, ondergaat een chemische reactie. De samenstelling ervan degradeert daardoor na enige tijd. Het leidt tot een situatie waarbij de gezondheidsschade na verloop van tijd ook onomkeerbaar wordt. Het feit dat de beenslagaders door de liesriemen van het valharnas kunnen afgesneden worden, kan dit proces versnellen, maar het is dus niet de oorzaak van het hangtrauma.

Wat gebeurt er eigenlijk in het lichaam indien men blijft hangen in een valharnas? De eerste symptomen die het slachtoffer ondergaat, zijn de presyncopale symptomen. Dat zijn kentekenen die een nakend bewustzijnsverlies aankondigen. Deze kunnen variëren van persoon tot persoon. Ze zullen mogelijkerwijze plaatsvinden wanneer het slachtoffer nog bij bewustzijn is na de val. Deze eerste indicaties zijn: zich erg flauw en buiten adem voelen, gevolgd door plotse momenten van warmte, zweten en bleekheid. Dit alles is een teken dat de spierpompen in de benen niet meer werken en er een terugval is van het volume bij de bloedcirculatie. Indien een dergelijke situatie aanhoudt, zullen ook de hartslag en de bloeddruk verhogen. In deze laatste situatie kan ook misselijkheid, duizeligheid en een troebel zicht optreden.

Beter voorkomen dan genezen

Preventieve maatregelen hangen natuurlijk grotendeels af van de omgeving waarin zo’n hangtrauma optreedt. Wanneer het gaat over het risico op flauwvallen tijdens een militair défilé, is het belangrijk dat de benen steeds actief blijven in de voorgaande periode om de spierpompen te laten functioneren. Voor traumata die veroorzaakt worden door te blijven hangen in een valharnas na een val (dat komt voor bij bergbeklimmers of speleologen, maar ook dagelijks in de bouwnijverheid of vergelijkbare industriële omgevingen) gelden onderstaande simpele vuistregels (die evenwel nergens in de reglementering zijn opgenomen en niet overal bekend zijn, zelfs niet in die nijverheidssectoren waarvoor dit belangrijke informatie is).

Vuistregels

Men moet de nodige voorzieningen treffen voor wanneer iemands val gebroken werd door een levenslijn. Zo moet er een interventieteam paraat staan dat over de nodige middelen beschikt om de gevallen werknemer snel uit zijn beknelling te halen. Het is niet alleen voldoende om die persoon zo snel mogelijk te bevrijden (vuistregel: na maximaal 30 minuten, liever na 15 minuten), maar ook om het slachtoffer daaropvolgend niet horizontaal te laten bekomen (een fout die men vaak maakt). Daardoor gaat namelijk het kwalitatief minder goede bloed uit de onderste ledematen snel door het hele lichaam stromen. Men moet hem dus integendeel rechtop laten zitten en hem vragen de benen te bewegen.

Natuurlijk is het ook verstandig om er nadien een arts bij te halen. Ook al lijkt het incident op het eerste gezicht zonder schade afgelopen te zijn. Vanzelfsprekend moeten werknemers die werken op hoogte uitvoeren, geïnformeerd worden over de gevaren van het hangtrauma en over wat het bedrijf daartegen plant te ondernemen.

[1] E. De Mulder, L. Godderis, J. Van Peteghem: ‘Leren uit ongevallen: het hangtrauma bij het gebruik van een veiligheidsharnas’, Veiligheidsnieuws nr. 186, januari/februari/maart 2015, pp. 26-30

[2] P. Watson (2005): ‘Ideas: A History of Thought and Invention, from Fire to Freud’, Kindle Edition, UK

Jan Van Peteghem

Jan Van Peteghem is emeritus-gasthoogleraar aan de Faculteit Ingenieurswetenschappen van de KU Leuven