fbpx


Buitenland
zelfdoding

Zelfdodingen bij France Telecom: management veroordeeld

Kan zoiets ook in ons land?



De Franse overheid besliste om vanaf 2006 het staatsbedrijf France Télécom (intussen omgedoopt tot Orange) te privatiseren. Dit kwam neer op een ontslag van duizenden personeelsleden. Aan 10 000 anderen werd bovendien een nieuwe functie toegewezen. Het grootste deel van de reorganisatie vond plaats tussen 2006 en 2008, en gebeurde op een zodanig brutale manier dat het hele dossier door een belangrijke Franse vakbondsorganisatie aanhangig werd gemaakt bij de rechterlijke instanties. Dit leidde tot een 650 pagina’s dikke beschikking waarin…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


De Franse overheid besliste om vanaf 2006 het staatsbedrijf France Télécom (intussen omgedoopt tot Orange) te privatiseren. Dit kwam neer op een ontslag van duizenden personeelsleden. Aan 10 000 anderen werd bovendien een nieuwe functie toegewezen.

Het grootste deel van de reorganisatie vond plaats tussen 2006 en 2008, en gebeurde op een zodanig brutale manier dat het hele dossier door een belangrijke Franse vakbondsorganisatie aanhangig werd gemaakt bij de rechterlijke instanties. Dit leidde tot een 650 pagina’s dikke beschikking waarin gewezen werd op een lange lijst van ‘destabiliserende’ praktijken waaraan de directie zich zou schuldig gemaakt hebben, zoals het herhaaldelijk aansturen op ontslag, het bewust verplaatsen van personeel naar verafgelegen werkeenheden, mensen vuile karweitjes laten uitvoeren die ver onder hun niveau lagen, pogingen tot isolement. Dat werd op Doorbraak eerder al belicht.

Zelfdodingen, waarvan sommige op het werk zelf…

De rechters aan wie het onderzoek werd toevertrouwd analyseerden in dit kader 39 dossiers van slachtoffers van die reorganisatie die ernstige consequenties hadden (of zouden hebben gehad): negentien zelfdodingen, twaalf zelfdodingspogingen en acht werknemers die een zware depressie hadden opgelopen. De rechterlijke overheid aanvaardde het oorzakelijk verband.

In totaal werden zeven hogere kaderleden beschuldigd van medeaansprakelijkheid voor deze menselijke tol. Eind 2019 kwam de rechterlijke overheid tot een besluit: de bedrijfsleiding had haar toevlucht gezocht tot  ‘onwettige middelen’. De onderneming zelf werd veroordeeld tot een geldboete van 15 000 euro (de maximale straf). Drie voormalige toplui (algemeen directeur Didier Lombard, zijn rechtstreekse adjunct en de verantwoordelijke voor het personeelsbeleid) kregen elk twaalf maanden cel, waarvan vier effectief, en een persoonlijke geldboete van 15 000 euro. Dat de algemeen directeur bij het begin van de herstructurering luidop had aangekondigd dat de werknemers konden vertrekken ‘door de deur of door het raam’ werd hem nadrukkelijk aangewreven.

Ook in ons land mogelijk?

Tot daar het strafrechtelijke dossier. Allicht zal in een tweede fase ook het proces gevoerd worden voor de burgerlijke rechtbank. De Standaard berichtte op 20 december 2019 dat de schadeclaims inmiddels opgelopen zijn tot twee miljoen euro… Dat bedrag zal dan door de (verzekeraar van de) onderneming moeten worden opgehoest indien de rechterlijke overheid ook in deze dossiers Orange (als rechtstreekse opvolger van France Télécom) aansprakelijk houdt.

De schrik van heel wat mensen in het topkader van een onderneming is in welke mate ze kunnen aansprakelijk gesteld worden voor de menselijke schade die personeelsleden oplopen, in casu wanneer het bedrijf door een ingrijpende herstructurering gaat? In ons land is daar, bij mijn weten, nog nooit een proces van gekomen. Dat heeft minder te maken met verschillen tussen ons reglementaire kader en dat van onze zuiderburen, dan wel met een andere mentaliteit. We lijsten in het kader van dit dossier even kort de verschillen tussen beide landen op.

Militant syndicalisme

In ons land zou het bevreemding opwekken, mocht een grote syndicale instantie rechtstreeks naar de rechter stappen voor bedrijfsinterne problemen. Dat heeft onder meer te maken met het feit dat het sociale overleg in Belgische ondernemingen stevig verankerd is in de zeden. België heeft immers een erg hoge syndicalisatiegraad (meer dan de helft van de werknemers bij ons zijn aangesloten bij een vakbond). Dat is niet zo in Frankrijk, waar nauwelijks acht procent van de werknemers gesyndiceerd is.

Die lage aansluitingsgraad doet bij onze zuiderburen wèl geen afbreuk aan de mobilisatiekracht van de vakbonden: zij slagen erin om voor elke maatschappelijke controverse (recent voorbeeld: de massale stakingen door voornamelijk de openbare sector naar aanleiding van de pensioenplannen van president Macron) hele bevolkingsgroepen op straat te krijgen. In ons land daarentegen staat het bedrijfsintern overleg zo sterk dat dit soort aangelegenheden doorgaans wordt aangekaart in de paritaire overlegorganen waarover elke ietwat grotere onderneming doorgaans beschikt. We hebben het dan over de ondernemingsraad, het preventiecomité en de syndicale afvaardiging. Ook op sectoraal vlak bestaan er nogal wat overlegmogelijkheden. Bij ons zou een probleem in verband met ‘pesten op het werk’ (want het dossier gaat in essentie hierover) in de eerste plaats aangekaart worden via deze kanalen. Enfin, dat hopen we.

Kan een syndicale organisatie zomaar een proces inspannen?

In Frankrijk is dit blijkbaar mogelijk. Bij ons ligt dat problematischer. Belgische vakbonden hebben immers geen rechtspersoonlijkheid (zij hebben zich daar altijd hevig tegen verzet) en kunnen dus nergens voor aansprakelijk gesteld worden. Omgekeerd ligt het dan ook delicaat dat zij zelf een proces aanhangig zouden maken.

Het lijkt niet helemaal duidelijk of ze dat ook effectief kunnen, de juridische vakliteratuur tendeert hierop negatief te antwoorden. Het ligt principieel ook gevoelig: mag een organisatie die zichzelf bewust onttrekt aan de normale verantwoordelijkheden die toekomen aan rechtspersonen op haar beurt anderen aanklagen? De publieke opinie zou dit alvast niet evident vinden.

Het reglementaire kader

Ons land beschikt over een erg uitgebreide (om niet te zeggen: overgedetailleerde) reglementering inzake ongewenst gedrag op het werk. Daaronder vallen traditioneel niet alleen pesten, geweld en ongewenste seksuele gedragingen op de werkvloer, maar ook burn-outs en conflicten. Problemen die opdoken bij het vroegere France Télécom zouden bij ons in principe volgens de toepasselijke wetten en uitvoeringsbesluiten moeten kunnen worden behandeld. Indien een Belgische onderneming tekortschiet in haar zorgplicht aangaande het psychosociale welbevinden van de werknemer, dan kan het inderdaad tot een veroordeling komen, en dan wordt een boete opgelegd conform de schikking vervat in het Sociaal Strafwetboek (de wet van 6 juni 2010).

Wat ook meespeelt in het gebeuren (en nergens in de pers werd belicht) is het feit dat onze zuiderburen bijzonder coulant zijn in het definiëren van het begrip arbeidsongeval. Een zelfdoding op de arbeidsplek valt daar bij hen meestal onder, ook al heeft zo’n voorval niet altijd te maken met een bedrijfsgebonden problematiek. Ik verontschuldig me bij voorbaat voor het cynisme dat me kan verweten worden: ook de financiële compensaties voor slachtoffers van fatale arbeidsongevallen liggen voor de nabestaanden een stuk gunstiger dan die voor incidenten met een dodelijke afloop die vallen in de privésfeer…

En wat te denken van de uitlatingen van de CEO?

Dat zal allicht mede een verklaring zijn voor sommige enigszins theatrale zelfdodingen van gewezen medewerkers van France Télécom. Sommigen zijn demonstratief uit het raam van een hoger gelegen verdieping gesprongen. Als je bij onze zuiderburen dan toch zelfmoord wil plegen, kan je dat beter doen op kosten van de arbeidsongevallenverzekering… In ons land hanteren wij een rigidere definitie van het begrip arbeidsongeval: een zelfmoord op de arbeidsplaats valt normaliter buiten het toepassingsgebied.

Ja, de bedrijfscultuur van Franse ondernemingen is traditioneel strak hiërarchisch georiënteerd. Andere ondernemingen (Japanse, maar ook Angelsaksische en zelfs Duitse) hebben die piramidale gezagsstructuren afgezworen — maar dat is lang niet het geval in de Latijnse cultuur. Psychologen weten al lang dat ongewenst grensoverschrijdend gedrag in ondernemingen in eerste instantie te maken heeft met een tekort aan formele en informele communicatie. Zo ligt de prevalentie van het pestgedrag in België een stuk lager in Vlaanderen. Ondernemingen in het Franstalige landsgedeelte blijken zich nog steeds te oriënteren op de top-down managementstijl die eigen lijkt te zijn aan de geplogenheden in Zuid-Europa. Publiek bekend maken dat werknemers moeten vertrekken ‘door de deur of door het raam’ zou hier not done zijn.


Wie met vragen zit rond zelfdoding, kan terecht op de Zelfmoordlijn via het gratis nummer 1813 of op www.zelfmoord1813.be.

Jan Van Peteghem

Jan Van Peteghem is emeritus-gasthoogleraar aan de Faculteit Ingenieurswetenschappen van de KU Leuven