fbpx


Multicultuur & samenleven

Allemaal (een beetje) Rushdie

Uw waarborg voor een betere gezondheid



Het gaat beter met Salman Rushdie, de auteur van de Duivelsverzen, die afgelopen vrijdag in een volle aula werd neergestoken net voor hij een lezing zou geven. Zoals bekend rust er al sinds 1988, publicatiedatum van die verzen, een fatwa op de auteur, -uitgesproken door ayatollah Khomeini-, die sindsdien onder permanente politiebescherming stond. Salman Rushdie is misschien wel hét icoon van de vrije meningsuiting, naast de Charlie-redactie die ook deze vrijheid aan de lijve ondervond en sindsdien in een bunker…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Het gaat beter met Salman Rushdie, de auteur van de Duivelsverzen, die afgelopen vrijdag in een volle aula werd neergestoken net voor hij een lezing zou geven. Zoals bekend rust er al sinds 1988, publicatiedatum van die verzen, een fatwa op de auteur, -uitgesproken door ayatollah Khomeini-, die sindsdien onder permanente politiebescherming stond.

Salman Rushdie is misschien wel hét icoon van de vrije meningsuiting, naast de Charlie-redactie die ook deze vrijheid aan de lijve ondervond en sindsdien in een bunker leeft. Maar net deze iconisering heeft een keerzijde: men beschouwt dit soort mensen als een apart ras, helden die hun nek uitsteken, en dingen doen waar de modale schrijver, dichter, columnist voor past. En dan schieten we helemaal niet op.

Bakske vol met stro

Urbanus in 1979: geen fatwa, maar toch boze pastoors op zijn nek.

Zo bekeken is de cultus van de eenzame uitzondering contraproductief en zegeviert de terreur. Indien Rushdie zou overlijden -laten we hopen van niet-, dan zouden we een grote martelaar/zondebok van de vrije meningsuiting rijker zijn. Hij zou misschien wel postuum de Nobelprijs krijgen -nadat de Zweedse academie jarenlang een tamelijk laffe houding aannam rond de fatwa- en hij zou bijgezet worden in de galerij van de moedige vrijdenkers.

Terecht, maar het is ook een valstrik. Misschien hebben wij niet zozeer martelaren nodig, dan wel een brede basis, een ‘cultuur’ van de blasfemie, die moslimextremisten totaal in de war zou brengen. Want waar nog beginnen als Mohammed overal als bordeelhouder opduikt? In feite zouden de Duivelsverzen dus ‘mainstream’ moeten worden, en dan bedoel ik niet het uitzonderlijk literair niveau ervan, en ook niet de nu ongetwijfeld piekende verkoop van de bundel, maar wel het parafraseren van de Koran op zich en het vrijmoedig omgaan met religieuze symbolen. Zoals niemand zich vandaag nog opwindt over bijbelparodieen à la Monty Python’s Life of Brian uit 1979, niet toevallig hetzelfde jaar dat Urbanus’ Bakske vol met stro uitkwam.

Noteer dat dit bakske toen ook niet onopgemerkt passeerde: Urbanus kreeg behoorlijk wat scheldproza in de bus vanwege gechoqueerde gelovigen. Pastoors verboden hun parochianen het nummer te draaien, en katholieke columnisten kropen in hun pen om het einde van de christelijke beschaving aan te kondigen.

Zelfcensuur

Leraar Samuel Paty: onthoofd in 2020 voor het gebruik van een Mohammedcartoon in de les.

Gelukkig bleef het daarbij: zolang we op het niveau van de polemiek blijven, moeten we alleen maar constateren dat onze cultuur van de vrije meningsuiting werkt, en dat men van mening kan verschillen zonder mekaar de kop te hoeven inslaan. Wat ons weer bij het fenomeen Rushdie brengt. De wereldwijde reacties van verontwaardiging na de aanslag klinken wat vals. Als zo’n moslimextremist met een steekwapen het podium bestormt, dan is dat deels omdat onze doctrine van de diversiteit en de anti-discriminatie dat soort lieden een alibi verschaft.

Geschriften als de Duivelsverzen zouden ‘een aanval op de godsdienstvrijheid’ (liberté de conscience) vormen. Schrijvers en lezers worden dan geacht aan islamofobie te lijden, waardoor de abnormaliteit aan de andere kant wordt gelegd, een bekend stramien.

Ik herhaal mijn punt: er moeten niet één, twee, maar talloze Rushdies opstaan, zodat het martelaarschap van één moedig individu plaats maakt voor het normaal van een niet-gecensureerde cultuur. Als het vrijmoedig parafraseren van de Koran -of elk ander religieus boek- géén heldendaad is maar iets waar ook een zondagsdichter of modale scribent aan durft beginnen, welke fatwa’s over wie zullen er dan nog uitgesproken worden? Dit kantelpunt hebben we nog niet bereikt. Integendeel, de terreur werkt.

Toen het hoofd van de Franse leraar Samuel Paty twee jaar geleden letterlijk op de kasseien rolde, nadat hij een Mohammedcartoon in een les had verwerkt, wist de modale leerkracht hoe laat het was: kop in kas. Na de aanslag op de kantoren van Charlie Hebdo in 2015 kregen nogal wat cartoonisten van moeder de vrouw, of van de hoofdredacteur zelf, de wenk om wat uit te kijken. Zelfcensuur werkt altijd beter dan censuur.

Overkill

Een van de beruchte Mohammed-cartoons, gepubliceerd in de Jyllands-Posten (2006).

Verontwaardiging is goed, de daad bij het woord voegen beter. Ik ben dus voor een brede maatschappelijke respons. Na de aanslag op Rushdie zouden bij wijze van protest en signaal de Duivelsverzen overal moeten gepubliceerd worden, in kranten, tijdschriften, tot op reclamepanelen van twintig vierkante meter. Deze overkill is het echte antwoord op terreur.

Tegelijk zou bijvoorbeeld het publiceren van de Mohammedcartoons, of het verwerken ervan in een lespakket, geen kamikaze-actie mogen zijn, maar iets waar collega’s elkaar steunen en directies ook achter staan, de administraties, tot op het hoogste niveau, de minister van Onderwijs. Helaas zal op dat moment het woord islamofobie weer opduiken, en zullen de anti-racisme-agenten klacht bij UNIA indienen. 

Verontrustend is ook dat vandaag niet alleen het moslimextremisme, maar ook de woke-ideologie en de cancelcultuur het vrije denken, spreken en schrijven aan banden wil leggen. Met inbegrip van het besnuffelen van satire uit de jaren ’70, ’80 en ’90, die zo nodig van waarschuwende onderschriften wordt voorzien. Van twee één. Het is niet ondenkbaar dat de totalitaire denkschema’s van de wokeness en deze van de islam elkaar kruisen, om gezamenlijk jacht te maken op vrijdenkers. Noteer dat de VRT-webstek zich in een eerste reactie op de Rushdie-aanslag nog afvroeg of ‘moorden en geweld gerechtvaardigd zijn’ als de profeet beledigd wordt. Een passage die een paar uur later enigszins werd afgezwakt.

Het is dus aan elk van ons om verzet te plegen. Tegen het advies in van mensen uit mijn omgeving die het goed bedoelen, blijf ik dus de Mohammedcartoons gebruiken als beeldmateriaal in mijn lezingen over humor en satire. Niet om de held uit te hangen, maar net om de normaliteit ervan te onderstrepen. Omdat ze er gewoon in thuishoren, en omdat terreur nu eenmaal niet zou werken als iedereen dit doet. De wet van de kwantiteit die kwaliteit wordt, vrij naar de filosoof Hegel.

Vanaf september maakt Johan Sanctorum terug Vlaanderen onveilig met zijn lezing over humor en satire, aan de hand van het boek ‘Terug naar Malpertus’ (uitg. Doorbraak). Meer info en boeking hier.

Johan Sanctorum

Johan Sanctorum is filosoof, publicist, blogger en Doorbraak-columnist.