Rebelse beelden in Zuid-Frankrijk

Elk jaar opnieuw bieden Les Rencontres de la Photographie in het Zuid-Franse Arles een ruim overzicht van het werk van hedendaagse fotografen, in combinatie met een terugblik op het werk van grootmeesters. Images indociles luidt het thema dit jaar, wat zich het best laat vertalen als dwarse, tegendraadse of rebelse beelden.

Directeur Christoph Wiesner ziet fotografie als een ‘middel van weerstand, getuigenis en sociale verandering’. In tijden van fake news en artificiële intelligentie kan de fotograaf slechts overleven door de authenticiteit van zijn demarche.

Het leuke aan de Rencontres is dat de thematiek geen beperkend keurslijf oplegt, maar eerder een manier om de werken te bekijken en te interpreteren. Daar is enige energie en veel uithoudingsvermogen voor nodig, want het aanbod is enorm: in Arles zelf zijn er liefst 25 ruimtes te bekijken.

Het unieke is dat de plaatsen waar de foto’s te zien zijn, al even interessant zijn: historische gebouwen, kapellen en paleizen tot de indrukwekkende catacomben onder het stadhuis. Om een en ander op een ontspannen en niet overladen manier te zien, heb je toch minstens drie dagen nodig. Als je alles wil zien, is een iets langer verblijf van een dag of vijf niet overdreven; niet bepaald een straf in de stad van Vincent Van Gogh.

Reportage

De Chapelle Saint-Martin is een mooi begin, vlak bij de brug over de brede Rhône. Daar is het werk te zien van de Italiaanse Letiza Battaglia, die met zeer directe fotografie de miserie aanklaagde in Sicilië en de nefaste invloed van de maffia, op gevaar van eigen leven. Battaglia’s kracht is haar snelheid, waarmee ze mensen in hun ontroerende banaliteit betrapt, of in hun medeplichtigheid, zoals toen ze met één klik het moment vastlegde waarop toenmalig premier Giulio Andreotti een hotel buiten stapte in het gezelschap van de top van de maffia.

De Amerikaanse Fransman Louis Stettner, wat verder te zien in de Espace Van Gogh, is een ander voorbeeld van hoe reportagefotografie tot indrukwekkende resultaten kan leiden. Hij trok in 1946 de metro van New York in en maakte openlijk foto’s van reizigers, zoals hij dertig jaar later ook deed in het treinstation van de stad. In de jaren vijftig deed hij hetzelfde in Parijs. Net als bij Battaglia levert dit ontroerend menselijke portretten op, waar je als kijker zelf verhalen bij verzint. Dat doe je ook bij het werk van de Amerikaan David Armstrong, die in 2014 overleed. Van hem is een enorme verzameling diepmenselijke portretten te zien die hij maakte van jonge New Yorkers, waarvan niet weinigen aan aids zouden bezwijken.

Afwezige vader

Maar soms zijn het de fotografen zelf die op een erg persoonlijke manier met hun camera hun eigen zielenroerselen vastleggen. Opvallend is dit drie keer in een zoektocht naar een afwezige vader. Het meest indrukwekkende is het werk van de Russische Diana Markosian. Toen ze zeven was nam haar moeder haar mee naar Californië, zonder enig bericht voor haar vader na te laten. Die zocht jarenlang vruchteloos zijn twee kinderen via ambassades en presidenten, zonder enig resultaat. Uiteindelijk is het Diana zelf die hem terugvindt in Armenië. In Arles toont ze het fotografische resultaat van de zoektocht en de reünie met haar vader. Dat dit na vijftien jaar niet vlot verloopt, blijkt pijnlijk uit de foto’s.

Het lot van Jean-Michel André was nog harder: zijn vader werd vermoord door roekeloze gangsters in een hotel, terwijl de kleine Jean-Michel in de kamer ernaast sliep. In ‘Chambre 27’ toont hij foto’s van kleine details van dit haast onherstelbaar trauma. Wie de moeite doet om de teksten te lezen, komst niet ongeschonden uit dit relaas.

Een derde manier van omgaan met een afwezige vader toont Camille Leveque door hem gewoon uit foto’s weg te knippen of een fictieve familie te verzinnen, en met op rommelmarkten gevonden foto’s een gelukkiger familieleven samen te stellen.

Er is eigenlijk te veel te zien in Arles, maar de gemiddelde kwaliteit ligt op een heel hoog niveau. zoals bij de prachtige video van Nan Gordin, die poses van klassieke beelden en schilderijen laat naspelen door haar vrienden, terwijl ze mythes van Orfee of Narcissus vertelt. En dat in het ontroerende kader van de Saint-Blaisekerk. Ook het zeer abstracte werk van Beatrice Helg is meer dan de moeite, zeker omdat het tentoon is gesteld in het Reattu-museum, waarvan men de prachtige verzameling er gratis bijkrijgt.

Anonieme fotografie

Maar merkwaardig genoeg heb ik het meest genoten van het Eerbetoon aan de Anonieme Fotografie, een overweldigende verzameling foto’s waarvan de meeste makers onbekend zijn. Kleine juweeltjes, momentopnamen, onverwachte gebeurtenissen, snapshots die getuigen van een historische gebeurtenis: een beeld van een vol Berlijns stadion dat de Hitlergroet brengt, of een kaalgeschoren vrouw die na de bevrijding naakt door de straten wordt gejaagd.

Maar ook de vreemde reeks van een apotheker die al zijn klanten fotografeerde of een vrouw die elk jaar alleen op reis ging en zich telkens één keer liet fotograferen. Ik was het meest ontroerd door de anonieme meester die een foto maakte van de plek waar hij een verloren liefde ooit had gekust en er met de hand een boodschap opschreef.

Trek gerust een paar uur uit voor deze unieke collectie, liefst gewapend met vergrootglas…

De Rencontres lopen nog tot 5 oktober. Alle info op Rencontres-Arles.com