Tafelgesprekken in Oost-Berlijn

De DDR was een Narrenschiff (narrenschip, red.), leert de beroemde Oost-Duitse auteur Christoph Hein ons in zijn gelijknamige roman. Gespreid over 750 bladzijden laat hij de socialistische heilsstaat naar zijn ondergang laveren. De roergangers van dat zwalpende staatsschip maakten vanaf het begin kapitale fouten.

Christoph Hein werd op 8 april 1944 in Opper-Silezië (in het huidige Polen) geboren en groeide op in de DDR nabij Leipzig, als zoon van een dominee. Na zijn studies filosofie en logica ging hij aan de slag als dramaturg bij de Volksbühne in Oost-Berlijn. Sinds 1971 leeft hij van de pen als freier Schrifsteller (freelance auteur, red.).

Een van zijn bekendste werken is het ideeëndrama Die Ritter der Tafelrunde (De Ridders van de Ronde Tafel) dat ondanks de niet zo verholen kritiek op het politbureau van de SED, de leidende marxistisch-leninistische partij van de DDR, al in april 1989 in Dresden kon opgevoerd worden. Een mene tekel als het ware voor de staatsleiding, die nauwelijks enkele maanden later haar macht zou zien afbrokkelen met de val van de Muur.

Aftakeling

Het lot van de DDR is ook wat de ‘koers’ van Heins recent verschenen roman Das Narrenschiff  bepaalt. Opkomst en ondergang van de Oost-Duitse communistische staat worden vastgehaakt aan wat drie centrale figuren en hun naaste familieleden denken, voelen, beleven en met elkaar bespreken. Alle drie engageren ze zich voor het geloof in een betere maatschappij, waarvan de DDR de staatkundige belichaming zou moeten vormen en zullen ze als oude, ziek geworden mannen de aftakeling ervan niet overleven.

Johannes Goretzka is ingenieur mijnbouw. Zijn dogmatisch geloof in de DDR is in feite een tegenreactie op zijn verleden als vurig nationaalsocialist. In Russisch krijgsgevangenschap is hij bekeerd tot het marxisme-leninisme. Vanaf dat hij zich in de Ostzone, de latere DDR, vestigt, werkt hij vol enthousiasme mee aan de economische opbouw ervan. Hij droomt van een carrière als minister, maar omdat hij midden de jaren 50 ingaat tegen een volgens hem verkeerd beleid van de regering wordt hij op een zijspoor gezet. Die Partei hat immer recht, de partij heeft altijd gelijk, vertelt hem de tweede centrale figuur, economieprofessor Karsten Emser. Ook als je weet dat ze zich vergist, moet je die vergissing meedragen.

Economie

Emser weet waarover hij spreekt. Na de machtsovername door de nationaalsocialisten is hij in 1935 naar Moskou gemigreerd. Daar heeft hij het ‘terreurjaar 1937’ meegemaakt, de ‘Grote Zuivering’ waarvan ook duizenden Duitse communisten op beschuldiging van trotskisme of fascisme het slachtoffer werden. Ook al staat hij zelf heel kritisch tegenover de staatsleiding omwille van haar gebrek aan kennis over de fundamentele beginselen van de economie, hij heeft in Moskou geleerd dat het soms beter is te zwijgen.

Dat zwijgen hadden vele ‘kameraden’ niet geleerd, met dodelijke gevolgen, und sie schwiegen daher und lange vor ihrer Zeit in einem kalten Grab (en zij lagen daarom stil en lang voor hun tijd in een koud graf, red.) (p. 296), laat Hein hem denken. Emser zit ook als lid van het Centraal Comité van de SED – het opperste partijgremium – aan de bron. Hij etaleert zijn inzichten over de DDR, het socialisme en de toestand in de wereld tijdens de etentjes die hijzelf voor Goretzka en professor Benaja Kuckuck bij hem thuis organiseert met de echtgenotes Yvonne Goretzka en Rita Emser erbij.

Partijlijn

De anglist Kuckuck is als jood uit Nazi-Duitsland naar Engeland gevlucht. Na de oorlog hoopt hij zijn academische carrière als docent Engelse literatuur te kunnen voortzetten op een leerstoel aan een universiteit in de DDR. Maar hij is een Westemigrant. De Oost-Duitse communisten wantrouwen mensen die ten tijde van het Derde Rijk overwinterd hebben in een westers, kapitalistisch land. Hij wordt in de DDR dan ook met een kluitje in het riet gestuurd als directeur van de Dienst Kinder- en Jeugdfilm bij het ministerie van Cultuur.

Die functie ligt die Schöngeist niet, maar veel keuze heeft hij niet. Er moet nu eenmaal brood op de planken komen. Goretzka had ooit zachte dwang op zijn vrouw Yvonne uitgeoefend om de leidende functie in een cultureel centrum op te nemen. Dat brengt natuurlijk ook lidmaatschap van de SED met zich mee. Later zal ze Kuckuck bijstaan als onderdirecteur en eigenlijk met de opdracht die eigenzinnige intellectueel in de gaten te houden. De opbouw en consolidatie van de DDR vereisen immers dat haar burgers, en zeker haar bestuurlijke elites, zich aan de partijlijn houden.

Bespiegelingen

Dissidente geluiden zijn ongehoord. Ze weerklinken vooral tijdens de tafelgesprekken die de protagonisten van de roman met elkaar voeren. Christoph Hein laat de economieprofessor in diepgravende bespiegelingen het beste van zichzelf geven over het vastlopen van de DDR als ‘narrenschip’. De SED-top blijkt geen kaas gegeten te hebben van economie. Zo geloofde ze de inflatie aan banden te kunnen leggen door bijvoorbeeld de prijzen van brood en huurwoningen te bevriezen op het niveau van 1944.

Aan een ander gegeven had de partij geen schuld. De Sovjets hebben na de oorlog heel wat fabrieken afgebroken en naar de Sovjet-Unie overgebracht, zodat de DDR het moest zien te rooien met gebrekkig of verouderd materiaal. De SED had ook tevergeefs gehoopt dat de provincies Silezië en Pommeren, die in 1945 Pools grondbezit waren geworden, opnieuw aan Duitsland, meer bepaald aan de DDR, zouden worden overgedragen. De DDR zou dan bijna even groot geweest zijn als de toenmalige Bondsrepubliek en beter het hoofd hebben kunnen bieden aan de stormen van de wereldpolitiek en -economie. Stalin wilde niet op zijn vroegere beslissing terugkomen.

Emanciperen

Hein loodst ons in zijn magistrale roman doorheen de woelige wateren waarop het narrenschip DDR voer. De vele crises en spanningen tekenen mee het leven en werken van de protagonisten. De kinderen en kleinkinderen van het echtpaar Goretzka zullen zich meer emanciperen van het geloof van de opbouwgeneratie en ook hun rol spelen in de burgerbeweging die bijgedragen heeft tot de Wende van 1989. Karsten Emser hoopt in de nadagen van de DDR een manuscript van zijn hand uit de jaren 30 verder uit te werken om de koers van het staatsschip alsnog te kunnen omgooien. Het mag niet zijn; een sluimerende ziekte wordt hem enkele dagen voor de val van de Muur fataal. De dood van de begaafde econoom symboliseert ook de vergeefsheid van een ‘derde weg’ voor de DDR.

Hein schreef een boeiende roman waarin zich de geschiedenis van de DDR verdicht, en vergat ook niet de mensen die haar opbouwden en in haar moesten zien te overleven. Mensen met al hun hoop, hun verdriet, hun frustraties en teleurstellingen. Het lijkt wel iets van ‘oude mensen, de dingen die voorbijgaan’, maar wat zich tussen 1945 en 1990 op Oost-Duits grondgebied afspeelde, beïnvloedt nog altijd het denken en doen van de mensen aldaar.

Het boek ‘Das Narrenschiff’ verscheen bij uitgeverij Suhrkamp Verlag en kost 28 euro.