fbpx


Binnenland
goed bestuur

Ivan Van de Cloot: ‘We zijn te veel dingen normaal gaan vinden in dit land’

Ivan Van de Cloot fileert de Belgische aanpak



Mocht u, ook na de coronapandemie, toch nog de illusie koesteren in een behoorlijk functionerend land te leven, dan slaat Ivan Van de Cloot deze illusie definitief aan diggelen in zijn nieuwste boek. De Doorbraak-lezers riepen Van de Cloot vorige week nog uit tot Doorbraak persoonlijkheid van het jaar, en als ze daarmee de kanarie in de koolmijn willen eren, hebben ze ongetwijfeld een juiste keuze gemaakt. Haast pagina na pagina illustreert hij — harde cijfers en internationale vergelijkingen in de…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Mocht u, ook na de coronapandemie, toch nog de illusie koesteren in een behoorlijk functionerend land te leven, dan slaat Ivan Van de Cloot deze illusie definitief aan diggelen in zijn nieuwste boek. De Doorbraak-lezers riepen Van de Cloot vorige week nog uit tot Doorbraak persoonlijkheid van het jaar, en als ze daarmee de kanarie in de koolmijn willen eren, hebben ze ongetwijfeld een juiste keuze gemaakt. Haast pagina na pagina illustreert hij — harde cijfers en internationale vergelijkingen in de hand — hoe onze overheden zwaar tekortschieten en welke prijs we daarvoor betalen.

Overheid + Markt

Als hoofdeconoom bij de denktank Itinera timmert Ivan Van de Cloot al jarenlang aan de weg met doorwrocht studiewerk en vaak vlijmscherpe analyses. Almaar meer ontpopt hij zich daarbij ook tot een luis in de pels van het systeem, een intellectueel die de vinger op vaak pijnlijke wonden legt. Dit blijkt nog maar eens in zijn recente boek Overheid + Markt, Het beste van beide werelden, waarin Van de Cloot haarfijn uitlegt hoe de verschillende overheden in dit land al jarenlang verkeerde keuzes maken, en welke prijs we daar als samenleving voor betalen.

Om het even heel concreet te maken: onze federale ministeries en instellingen kosten ons jaarlijks ruim 8 miljard euro. En voor de regionale overheden loopt het prijskaartje van de administratie intussen al op tot ruim 2,4 miljard euro. Dit land heeft, zoals bekend, ook een uitermate hoog overheidsbeslag: de overheidsuit­gaven waren in 2017 goed voor 53 procent van het bruto binnenlands product. In Nederland is dat maar 44 procent. Uit onderzoek van onder meer professor Wim Moesen en internationale organisaties zoals het World Economic Forum blijkt nochtans dat die zeer zware en dure Belgische overheid tegelijk ook slecht scoort op een aantal kerntaken, zoals justitie, veiligheid en algemeen bestuur.

Of nog: hoe te verklaren dat intussen een op vijf landgenoten in de armoede riskeert te belanden, terwijl de sociale uitkeringen de voorbije jaren de belangrijkste factor vormden in de groei van de Belgische overheidsuitgaven? Tussen 2000 en 2017 stegen die sociale uitkeringen met 3,2 procent van het bbp. In de eurozone bleef die toename beperkt tot 1,8 procent, in Nederland zelfs maar 1,1 procent.

Een nieuw evenwicht

Critici die Van de Cloot dan maar gemakshalve wegzetten als de zoveelste neoliberale econoom, vergissen zich evenwel. Hij toont in zijn boek aan hoe ook de markt — de privésector zeg maar — regelmatig faalt, en bepleit dan ook een nieuw evenwicht tussen markt en overheid. Eén begrip keert daarbij altijd opnieuw terug: verantwoordelijkheid.

Van de Cloot: ‘Te veel beleidsmakers zijn uit het oog verloren dat ze voor hun keuzes en beslissingen ook altijd verantwoording moeten afleggen. Op dat vlak schieten onze instellingen zwaar tekort. We debatteren heel veel in dit land, maar we missen daadkracht. Velen voelen zich dan blijkbaar verplicht om de complexe werkelijkheid te reduceren tot simplistische schema’s, links versus rechts bijvoorbeeld.’

‘In dit boek beargumenteer ik vooral een ander criterium om onze overheid te beoordelen: is ze daadkrachtig en efficiënt of is ze dat niet? En ik toon aan dat een slanke overheid met een klein overheidsbeslag net zo goed ook heel efficiënt kan zijn. In België daarentegen zitten we met een zeer omvangrijke en dure overheid die lang niet de efficiëntie en daadkracht vertoont van veel slankere overheden, bijvoorbeeld in een aantal Aziatische democratieën.’

Politieke reacties

Dit boek zou eigenlijk door elke aspirant-politicus – en a fortiori door elke beleidsmaker in dit land – gelezen moeten worden. Hoe waren de reacties uit politieke hoek?
‘Ik ben blij dat u het aanhaalt, want ik ben er zelf ook van overtuigd dat dit boek bijzonder leerzame lectuur zou kunnen zijn voor jonge parlementsleden. Het kan hen leren op welke muren ze zoal zullen botsen, en het maakt hen duidelijk waaraan de overheid haar geld besteedt. Ik heb wel een aantal positieve reacties gekregen vanuit diverse verschillende partijen, en enkele parlementsleden hebben me ook verteld dat ze het boek aan hun collega’s zouden aanraden. Ik hoop dat ik dus minstens hier en daar een steen in de rivier kan verleggen, want ik denk dat te weinig politici nog echt beseffen wat de rol van de overheid is.’

‘Dit is niet louter een ideologische kwestie, zoals de meeste mensen denken: er bestaat echt wel zoiets als een conceptueel kader dat legitimeert waar en hoe de overheid moet optreden. Om maar één voorbeeld te geven: moet de Vlaamse overheid zich echt bezighouden met de lancering van een kook-app? Zoiets klinkt misschien heel sympathiek, maar als er op de markt honderden vergelijkbare privé-initiatieven te vinden zijn, dan is dit totaal overbodig. Van de overheid mag verwacht worden dat ze het maatschappelijke belang dient, en dit voorbeeld toont aan dat onze politici het stuur vaak kwijt zijn.

Is de klassieke links-rechts opdeling dan echt achterhaald als het over het takenpakket van de overheid gaat? Het heeft er net alle schijn van dat die opdeling opnieuw fors aan belang zal winnen, bijvoorbeeld als we na deze gezondheidscrisis knopen moeten doorhakken over het economische relance-beleid en over de begrotingsramp die op ons afkomt.
‘Het blijft een interessante dimensie, maar het is lang niet de enige. En ze verhult ook heel veel, terwijl de werkelijkheid vaak veel complexer is. Veel relevanter dan al die goedkope labels is in mijn ogen de vraag: gedraagt de overheid zich verantwoordelijk of minder verantwoordelijk? In tijden van identiteitspolitiek ben je bijvoorbeeld plots populistisch als je pleit voor een sterker gecontroleerd migratiebeleid. Alsof politici die de bevolking wijsmaken dat we nu haast onbeperkt geld kunnen blijven uitgeven en dat er geen zware inspanningen nodig zullen zijn om ons pensioensysteem overeind te houden, géén populisten zijn. Het is net onbehoorlijk bestuur dat op termijn tot populisme leidt. Al die oude staatsmannen die het vandaag doen uitschijnen alsof het vroeger veel beter ging, omdat er toen in hun ogen nog geen populistische partijen waren, moeten in eerste instantie eens heel goed in de spiegel kijken.

Cultuur van verantwoording

Dit soort discussies zie je vandaag natuurlijk overal in Europa: wat maakt dan dat de overheden in dit land het zoveel slechter doen dan in pakweg Nederland of de Scandinavische landen?
‘De doorgeschoten particratie is een van de hoofdoorzaken. Partijen hebben absoluut een bestaansreden, maar ik heb het gevoel dat nogal wat “volksvertegenwoordigers” in dit land vooral partijvertegenwoordigers geworden zijn. Rekenschap en verantwoordelijkheid, twee zeer cruciale begrippen, zijn in België anno 2020 te vaak bijzonder holle begrippen geworden.’

‘En dit reikt veel verder dan de politiek. Na het geblunder van de voorbije maanden klinkt her en der de eis dat bepaalde politici ontslag zouden nemen, maar daarmee lossen we het fundamentele probleem nooit op. Ook de instellingen spelen onvoldoende hun rol. Rekenschap afleggen betekent ook dat iemand het beleid continu opvolgt en de balans ervan opmaakt. Of dat een bepaalde instelling grondig uitvlooit waar het nu precies fout is gelopen. Neem nu het Rekenhof: dat stelt jaarlijks een verslag voor, dit wordt vervolgens met veel poeha voorgesteld, maar een dag later is iedereen het al vergeten. Met andere woorden: onze instellingen functioneren niet meer, en dat maakt me boos.’

‘We kunnen het in dat opzicht ook over de almacht van de overbemande kabinetten hebben, of over de talloze raden van bestuur waarin politici zetelen die helemaal niet benoemd zijn op basis van hun expertise. Maar we doen dit nog amper, we zijn te veel dingen normaal gaan vinden in dit land. En we zullen we nooit tot een oplossing komen als we niet eerst duidelijk de vinger op de wonde leggen: we hebben hier nog onvoldoende een cultuur van verantwoording. Dus nemen we ook de democratie niet ernstig meer.’

De overheid moet slanker en efficiënter, maar we moeten ook niet blind zijn voor de excessen van de vrije markt. Hoe bepalen we dan precies het domein waarop de overheid zich nog mag bewegen en het domein dat we aan de privésector moeten overlaten?
‘Ik pleit voor verschillende sferen: de overheid heeft absoluut een legitiem domein, maar het loopt fout als ze zich ook in andere sferen begint op te dringen. Naast de overheid en de markt heb je overigens ook nog de civiele maatschappij en de persoonlijke verantwoordelijkheid.’

‘Die civiele maatschappij wordt in België gemakshalve vaak afgedaan als het middenveld, maar we vergeten dat nog amper 17 procent van dat zogenaamde middenveld niet gesubsidieerd is. Het spijt me, maar in dit geval kunnen we niet langer spreken van een civiele maatschappij die spontaan van onderuit groeit, maar wel van tentakels van de overheid. Ook het top-down georkestreerde middenveld domineert dus heel wat domeinen die eigenlijk aan het spontane inititiatief van burgers moeten worden overgelaten. Dit verarmt onze maatschappij niet enkel, we hebben zo ook een overdreven sterke afhankelijkheid van de overheid gecreëerd.’

Kerntaken en goed bestuur

Hoe krijgen we het tij gekeerd?
‘Alvast niet door het klassieke kerntakendebat nog maar eens te voeren als vanouds. De essentie zijn de cijfers: hoeveel miljarden besteden we precies in welk domein? En in welke mate is dat geld vandaag goed besteed? Volksgezondheid bijvoorbeeld is ongetwijfeld een kerntaak van de overheid, maar we besteden daar vandaag wel 40 miljard euro aan. En je kan er gif op innemen dat er onder die rubriek ook een aantal uitgavenposten vallen die hoegenaamd niét tot de kerntaken van de overheid behoren. Die moet altijd en overal uitgaan van het collectief goed.’

‘Ik ben er per definitie niet tegen gekant dat de overheid bijvoorbeeld gezondheidscoaches subsidieert, maar dit is zeker geen kerntaak. Pompt ze daar toch centen in, dan moet ze ook kunnen aantonen dat de baten véél hoger liggen dan de kosten. Dit gebeurt vandaag veel te weinig. Laat ons het debat over de kerntaken een stuk concreter maken, en niet op een algemeen niveau blijven praten, alsof alles binnen volksgezondheid op dezelfde manier behandeld kan worden.’

‘Herinner je ook de oversubsidiëring van de zonnepanelen. In een primair stadium waren die subsidies wellicht verdedigbaar, maar na enkele jaren waren ze door de marktwerking overbodig geworden, waardoor we tien miljard over de balk hebben gegooid. De noodzakelijke blijvende evaluatie is niet gebeurd, en dit is dus geen goed bestuur. Onder meer omdat de instellingen hun werk niet hebben gedaan en daarvoor ook nooit ter verantwoording werden geroepen. En dit moeten ze dan uiteraard niet doen tegenover de verantwoordelijke minister — door wie ze vaak betaald worden — maar wel tegenover het parlement.’

Het boek Overheid + Markt van Ivan Van de Cloot is te koop in de online boekhandel van Doorbraak.

[ARForms id=103]

Filip Michiels

Filip Michiels is zelfstandig journalist.