JD Vance is weer in de Verenigde Staten, maar in Europa zindert zijn toespraak op de Veiligheidsconferentie van München nog na. In de Beierse hoofdstad las de Amerikaanse vicepresident de aanwezige Europeanen de les over democratie, migratie en vrije meningsuiting. Waar het over de externe veiligheid van het Westen had moeten gaan, koos Vance voor interne kritiek. Maar wat zijn de betekenis en de impact van deze oorveeg? Doorbraak vroeg het aan emeritus hoogleraren Mark Elchardus (VUB), Boudewijn Bouckaert (UGent) en Rik Torfs (KU Leuven).

‘Ik vergelijk de Europese reactie met de reactie van een patiënt die slecht medisch nieuws krijgt’, begint Torfs. ‘Het verbaast mij niet dat heel wat leiders verontwaardigd reageren, want ik denk dat zij inderdaad geconfronteerd werden met een onwelkome waarheid. Ik hoorde journalisten dan wel zeggen dat de speech op een koude steen viel omdat hij niet over Oekraïne ging. Maar volgens mij is dat niet meer dan een manier om de kritiek van zich weg te duwen.’

Mars en Venus

Mark Elchardus maakt zich zorgen om de relevantie van het Avondland. ‘De toespraak van Vance illustreert de geopolitieke trivialiteit van Europa’, vindt Elchardus. ‘We betekenen zo weinig dat de vicepresident onze regeringsleiders kan toespreken zonder de geplogenheden die hij verwacht wordt te respecteren. Dat hij bijna met geen woord rept over de oorlog in Oekraïne, toont ook aan dat wij daar voor hem eigenlijk niets mee te maken hebben. De Verenigde Staten zullen dat wel regelen met Poetin. Dat maakt Vance duidelijk op een brutale manier, een manier die wij niet gewoon zijn. En op een brutale manier wakker geschud worden is nooit leuk.’

Europa is een economische reus, een politieke dwerg en een militaire muis

Boudewijn Bouckaert, in een vorig leven parlementslid voor Lijst Dedecker, vult aan: ‘Europa moet afrekenen met een dubbele geostrategische uitdaging: Rusland en China. Ik vind het dan niet geheel eerlijk om de terugval van de vrije meningsuiting, die reëel en problematisch is, op dezelfde voet te plaatsen als deze externe dreiging. Maar goed, dat verandert niets aan de realiteit: Europa is een economische reus, een politieke dwerg en een militaire muis. Of nog: Amerika is Mars en Europa Venus. En daar sta je dan als Venus wanneer Mars niet meer meewil: naakt en kwetsbaar.’

Vrije meningsuiting

Dat net JD Vance, de vicepresident van Donald Trump, Europa een bolwassing geeft ligt voor sommige Europese leiders extra moeilijk. Want Trump, niet Duitsland of het Verenigd Koninkrijk, is een bedreiging voor de vrije meningsuiting en de democratie.

Rik Torfs verduidelijkt: ‘De visie van Vance is een heel pragmatische die aansluit bij de ideeën van liberale denkers, met de democratie die aan de filosofie voorafgaat. Dat betekent dat je de democratie steunt en de uitslag ervan respecteert, en dat je de vrije meningsuiting zo absoluut mogelijk aanvaardt. Pas daarná wordt de discussie gevoerd over wat waardevol is en wat niet. Terwijl Europeanen, in een soort van Kantiaanse traditie, een universeel begrip willen van democratie en mensenrechten. Dat opent de deur voor het verbieden van bepaalde meningen en het uitsluiten van bepaalde partijen die dat begrip niet delen. Deze invulling van vrije meningsuiting en democratie verschilt inderdaad van de Amerikaanse.’

Een democratie kan niet aanvaarden dat privébedrijven zo’n grote invloed hebben op het denken van de mensen

Elchardus kon het pleidooi van Vance wel smaken, al betekent dat voor hem niet dat Europa de Amerikaanse aanpak integraal moet overnemen. ‘Ik denk dan aan de regulering van cybergiganten. Amerika kiest voor weinig tot geen regulering, Europa voor meer. En ik denk dat Europa gelijk heeft. Wie kijkt naar de aanslagen in Duitsland en Oostenrijk ziet dat die mensen radicaliseerden over het net. Dat is iets wat een democratie niet kan aanvaarden; dat privébedrijven zo’n grote invloed hebben op het denken van de mensen. Een invloed die kan leiden tot terrorisme.’

Het Westen

Europa moet volgens Elchardus de nieuwe werkelijkheid erkennen. ‘Spreken over het Westen als een geheel met een gedeelde toekomstvisie, dat kan niet meer’, aldus de socioloog. ‘De belangen en de bedoelingen van Europa en Amerika groeien uit elkaar. Dat maakt van ons, voor de duidelijkheid, geen “vijanden”. Ik hoorde iemand zeggen dat Amerika en Rusland allebei vijanden zijn van Europa; dat is natuurlijk onzin. Maar die eenheid uit het verleden is niet langer voorspellend of bepalend voor de toekomst, dat is zeker waar.’

Rik Torfs blijft optimistisch: ‘Er is ruzie, maar het blijft een familieruzie. We moeten niet naïef zijn voor de verschillen, maar laten we ze ook niet overroepen. Dat de vragen die Vance stelt net hier zo inslaan, is geen toeval, want die vragen zijn ook de onze. Onze westerse wortels, die delen wij met Amerika; Amerikanen zijn nu eenmaal geen Indiërs, Russen of Chinezen.’ Bouckaert ziet het trans-Atlantisch bondgenootschap niet verdwijnen, maar waarschuwt: ‘Er een verwijdering tussen Europa en Amerika. En die verwijdering is sinds ‘45 nog nooit zo groot geweest.’

Over het lef van Vance om Europa besluit Elchardus fijntjes: ‘Ik volg de Münchenconferentie al een tijdje, en het is niet de eerste keer dat er daar zaken gezegd worden over binnenlandse aangelegenheden van andere landen. Vance is niet de eerste. En laten we ook niet vergeten dat Europa er vaak als eerste bij is om met het moraliserende vingertje te wijzen naar andere landen. Het is wellicht schrikken dat dat nu met ons gebeurt.’

wekelijksenieuwsbrief

‘Brutaal wakker geschud worden is nooit leuk’