De nieuwe Japanse premier Sanae Takaichi wil een krachtig militair apparaat koppelen aan de ooit robuuste economie. Ivan Van de Cloot, econoom van de Stichting Merito, bepleit de fundamentele herziening van de economische alliantie tussen Europa en Japan als tegenwicht voor de moeilijke relatie met het kwakkelende China.

Verleden week benoemde het Japanse parlement de 64-jarige Sanae Takaichi van de Liberaal-Democratische Partij (LDP) tot de nieuwe eerste minister. Wat kunnen we van haar verwachten?

Ivan Van de Cloot: Sanae Takaichi vertegenwoordigt de rechts-conservatieve fractie van de LDP en positioneert zichzelf economisch wat soepeler als erfgenaam van de in 2022 vermoorde Abe Shinzo. LDP is al decennia de regeringspartij, maar verloor de meerderheid in beide kamers. Sinds zij begin deze maand werd verkozen als LDP-voorzitter bestuurt Takaichi een minderheidskabinet, gesteund door de (traditionalistische) partij Ishin.

De nieuwe coalitie bepleit een krachtige defensiepolitiek (die ze ook verdedigd heeft bij haar eerste ontmoeting met president Trump die vandaag plaatsvond, red.). Ze legt de focus vooral op haar economische programma.

Takaichi, dochter van een politieman en een ambtenaar uit de provincie, drumde in haar jeugd in een metalband op muziek van Iron Maiden. Ze was televisiepresentatrice, tot ze in 1993 in het parlement werd verkozen. Ze beschouwt de gewezen Britse premier Margaret Thatcher als haar rolmodel. Haar verkiezingsmotto: “Japan weer naar de top brengen”.

De voorbije 30 jaar kwakkelde de Japanse economie. Wat liep er mis?

In de jaren 80 werd Japan geprezen als een krachtige economie die het voortouw nam in de technologische, planmatige productie van de industrie. De westerse vakliteratuur toonde zelfs enig wantrouwen uit vrees voor de eigen industrie.

In de jaren 90 barstte de economische zeepbel. De ‘verloren decennia’ volgden met groeicijfers tot minder dan 1 procent, deflatie en demografische uitdagingen: een vergrijzende bevolking, met 28 procent 65-plussers in 2025. Dat legt een enorme druk op het pensioenstelsel en de overheidsfinanciën.

Abe promootte de deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt om het tekort aan arbeidskrachten te compenseren

Premier Abe verhoogde de pensioenleeftijd naar 65 om de beroepsbevolking te activeren en de pensioenkost te drukken. Het land gebruikte zijn overheidspensioenfonds, één van de rijkste ter wereld, als hefboom. Het verschoof zijn investeringen van veilige staatsobligaties naar binnen- en buitenlandse activa, om hogere rendementen te behalen en de pensioenen toekomstbestendig te maken. Er werden pogingen gedaan om de Japanse economie uit de stagnatie los te trekken door geld te creëren en met publieke werken.

“Abenomics” bestond verder uit structurele hervormingen in de arbeidsmarkt, pensioenen en het financieel systeem. Arbeidscontracten boden vaak levenslange baanzekerheid in traditionele bedrijven, maar belemmerden innovatie en mobiliteit. Er werd gepleit voor meer flexibele contracten en prestatiegerichte beloningen. Abe promootte de deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt om het tekort aan arbeidskrachten te compenseren.

Abe slaagde er toch niet in die economie op de sporen te krijgen?

Neen. De vergrijzing hakt er dieper in dan ooit. In 2025 groeit de Japanse economie volgens ramingen met slechts 0,9 procent. De hervormingen waren ambitieus, maar de resultaten gemengd. Er was weerstand door culturele en institutionele inertie. De arbeidsmarkt verandert maar langzaam. Bedrijven aarzelen zelfs om noodzakelijke ontslagen door te voeren.

Toch heeft het land grote troeven. Japanse technologie, onderzoek en ontwikkeling blijven wereldwijd toonaangevend. Voor meer groei en productiviteit is er wel een beleid nodig, dat meer concurrentie stimuleert. Er wordt dus met enige hoop gekeken naar het nieuwe bewind van Takaichi.

De Japanse beursindex Nikkei schoot vorige week naar een historisch recordniveau. Analisten verwachten dat Takaichi de Japanse economie uit het slop zal halen. Hoe wil ze dat aanpakken?

Takaichi stelde “Sanaenomics” voor, een knipoog naar Abenomics. Ze pleit ook voor een monetaire versoepeling, belastingverlagingen en publieke investeringen. Haar voorganger Shigeru Ishiba waarschuwde nochtans voor de staatsschuld, die netto 135 procent van het bbp bedraagt. Takaichi wil met meer uitgaven huishoudens ondersteunen die getroffen zijn door inflatie en plattelandsgebieden subsidiëren. Ze wil investeren in sectoren die van vitaal belang zijn voor de nationale veiligheid, zoals halfgeleiders en energie.

Vorig jaar veroorzaakte ze wel ophef door te zeggen dat de centrale bank Nichigin “dom” zou zijn om de rente te verhogen. Veel westerse economen verdedigen het dogma van de onafhankelijke centrale bank als stabiele factor van een economie. Dat is echter geen historische gegevenheid. Ook in de Europese staten stond de nationale schatkist al onder druk om geld bij te drukken, wat heel dikwijls een inflatoire overreactie teweegbracht.

Japan lijkt zowat het enige land waar meer overheidsstimulansen de inflatie op 0 procent zou kunnen brengen

Daarom is de onafhankelijke status van de nationale bank in het Westen bijna heilig. Dat is in Japan minder urgent. Het risico op inflatie is zero. Meer nog: het land probeert al 30 jaar de deflatie te bekampen. De vergrijzing speelt de binnenlandse vraag parten. Oudere mensen blijven op hun vermogen zitten. Japan lijkt zowat het enige land in de wereld waar meer overheidsstimulansen de inflatie op 0 procent zou kunnen brengen. Wat meer geldontwaarding kan de koopkracht aanzwengelen en lucht in de economie brengen.

Wat kan het economische herstel van Japan betekenen voor het Westen?

Veel westerse bedrijven kijken naar Azië als de markt van de toekomst. Dan is Japan een gigantisch puzzelstuk in die regio. Tot voor kort was het mantra van de investeerders “China, China, China”. Een verschuiving van investeringen naar Japan kan een fundamentele wijziging doordrukken, financieel, economisch en geopolitiek.

Het consumentenvertrouwen neemt af in China, de koopkracht kwakkelt, de bedrijven verliezen omzet én rendement. De overheid poogt de economie te versterken. Tevergeefs. Het Chinese verhaal is zeker niet voorbij, maar het hapert.

Abe Shinzo

Maakt Sanae Takaichi Japan opnieuw ‘big’?