Zondag is de eerste ronde van de presidentsverkiezingen in Colombia. Bekeken vanuit een breder geopolitiek perspectief is het belang van deze verkiezing groot. Colombia blijft de belangrijkste bondgenoot van de Verenigde Staten in Latijns-Amerika, maar tegelijk is het veruit de grootste cocaïne-exporteur ter wereld. De vraag is vooral of de conservatieve golf in Latijns-Amerika ook Colombia naar (uiterst) rechts zal doen kantelen.

Er zijn drie kandidaten die ertoe doen. Iván Cepeda is de kandidaat van de uittredende linkse president Gustavo Petro. Hij scoort momenteel het hoogst in de peilingen, maar zal wellicht geen absolute meerderheid halen. Zijn tegenstander in de tweede ronde (21 juni) wordt ofwel de uiterst-rechtse outsider Abelardo de la Espriellia (El Tigre, die ik eerder al de Colombiaanse Milei noemde), ofwel de centrumrechtse Paloma Valencia. In de laatste peilingen (deze week zijn ze verboden) neemt Abelardo een duidelijke voorsprong op Paloma.

Slotmanifestatie

Vorige zondag woonde ik voor Doorbraak de slotmanifestatie bij van Paloma Valencia in een tot de nok gevulde Movistar-arena in Bogotá. Dat was meteen een pijnlijke confrontatie met de harde realiteit van de Colombiaanse politiek. Hier had normaal gezien de jonge en charismatische Miguel Uribe Turbay moeten staan als kandidaat van rechts, maar hij werd vorig jaar vermoord tijdens een campagnebijeenkomst.

De jonge, charismatische Miguel Uribe Turbay werd vorig jaar vermoord

Miguel Uribe Turbay herdacht

Na een ontroerende video met fragmenten uit zijn toespraken zijn de veertienduizend aanwezigen een minuut lang muisstil. Daarna komt zijn weduwe op het podium, die haar tranen eerst niet de baas kan, maar dan een emotionele hommage brengt aan haar man en een pakkend pleidooi houdt voor Paloma.

Het veiligheidsprobleem is hier alomtegenwoordig. In de toespraken, maar ook in en rond de arena. Het krioelt van de politie en de veiligheidsmensen. De controle is strenger dan op een luchthaven. Ik word vier keer gefouilleerd voor ik naar binnen kan. Zelfs mijn zakdoek wordt argwanend bekeken.

Abelardo de la Espriella kan zijn aanhang enkel toespreken in een kooi van kogelwerend glas. Hij wordt voortdurend omringd door veiligheidsagenten met grote beschermende schilden. Een paar weken geleden werden twee van zijn campagnemedewerkers vermoord in het departement Meta.

Escalerend geweld

Heel Colombia is in de ban van het escalerende geweld. Eind april vielen er twintig doden en tientallen gewonden bij een zware bomaanslag op een bus, iets ten noorden van Popayán (de geboortestad van Paloma Valencia). De aanslag gebeurde op de drukke noord-zuid-verbindingsweg, de Panamericana, die ook deel uitmaakt van het klassieke toeristische circuit. Een andere toeristische hotspot, het nationaal park van Tayrona in de Caraïben, moest in februari een maand worden gesloten vanwege het opflakkerend geweld. De gewapende bendes maken meer en meer gebruik van drones. Begin deze maand kon een drone met explosieven onschadelijk worden gemaakt op de nationale luchthaven van Bogotá.

Petro’s ‘paz total’ werd een ‘fracaso total’, een totale mislukking

Wie zit achter al dat geweld? Er zijn om te beginnen de linkse guerrillagroepen: het ELN is actiever dan ooit. Maar daarnaast zijn er allerlei dissidente splintergroepen van het vroegere FARC (waarmee in 2016 een vredesakkoord werd gesloten). In het begin van zijn mandaat vierde Gustavo Petro de teugels in zijn strijd tegen de guerrilla. Hij begon onderhandelingen en streefde naar een ‘paz total’. Het werd een ‘fracaso total’ (totale mislukking). De guerrilla is hier enkel maar sterker uit gekomen.

Micro-kartels

Daarnaast zijn er de ‘bacrims’ (bandas criminales), vaak ook gelinkt aan de drugstrafiek. Het tijdperk van de grote drugskartels is voorbij. In de plaats daarvan is er een proliferatie van micro-kartels, die veel moeilijker te bestrijden zijn. De gigantische cocaïne-productie in Colombia steekt internationaal meer en meer de ogen uit.

De overheid heeft het eigen grondgebied amper onder controle

De echte oorzaak is dat de overheid het eigen grondgebied amper onder controle heeft (Colombia is even groot als Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk samen, en bestaat voor 60 procent uit moeilijk toegankelijk oerwoud). Hoe lang zal het nog duren voor we internationaal ‘onder curatele’ worden geplaatst en de soevereiniteit over ons eigen land zullen verliezen, is een vraag die je hier vaak hoort.

Vrouwelijke president

Terug naar de Movistar-arena. De show is indrukwekkend. Als het nationaal volkslied uit volle borst wordt gezongen, waan ik me even op het zangfeest. Alleen is het hier allemaal zoveel intenser en emotioneler dan in de Vlaamse of Belgische politiek. Maar is er voldoende connectie met de steeds wanhopiger wordende buitenwereld? Hier binnen trekt men vooral de kaart van de ‘eerste vrouwelijke president’. Het gaat over het glazen plafond, over wat Paloma als presidente kan betekenen voor het zelfbeeld en de emancipatie van opgroeiende meisjes in Colombia.

De indrukwekkende show in de Movistar-arena

Allemaal waar natuurlijk. Maar hebben de Colombianen daar momenteel een boodschap aan? Veel hebben iets van: een vrouwelijke president zou fijn zijn, maar nu even niet. Ze snakken naar een ‘harde hand’ tegen de criminaliteit, en in een land met een nog steeds sterke machocultuur associëren ze die toch veel meer met een man.

Paloma straalt eerder een zacht imago uit, een ‘harde tante’ is het allerminst

Paloma straalt eerder een zacht imago uit, profileert zichzelf als zorgende moeder, spreekt met een wat hese stem, doet een beetje denken aan onze Hilde Crevits. Een ‘harde tante’ is het allerminst. Als ze dan toch overschakelt op een gespierder discours, tegen de criminaliteit, tegen de guerrilla, tegen Cepeda, komt het wat geforceerd over. Dan toch maar liever de ‘real thing’, de tijger Abelardo, moeten veel Colombianen denken.

Paloma wil hier vooral tonen dat ze een brede coalitie achter zich heeft staan. Iedereen met naam en faam in de Colombiaanse politiek rechts van Petro wordt op het podium geroepen. Zowat alle niet-linkse partijen zijn hier vertegenwoordigd, van de centrumpartij Partido de la U tot het evangelische MIRA. Het moet allemaal daadkracht en verbinding uitstralen.

De tijger staat buiten het systeem

Maar de tijger in de kamer wordt niet benoemd. Behalve één keer indirect, als Amapola, de negenjarige dochter van Paloma, duidelijk nogal een deugniet, in de micro van haar moeder uitroept: ‘yo no estoy firme por la patria’. ‘Firme por la patria’ is de slogan van Abelardo. Het zorgt voor een ongemakkelijk moment. Het publiek weet niet goed hoe hierop te reageren. Want willen zij zelf ook niet ‘sterk voor het vaderland’ zijn? Voorspelbaar resultaat: Amapola ging deze week viraal op de sociale media.

Een overwinning van Abelardo zou de rechtse systeempolitici voor een verscheurende keuze plaatsen

Dit alles maakt vooral duidelijk hoe disruptief een overwinning van Abelardo zou zijn. Het is het rechtse en centrumrechtse politieke establishment dat zich hier vandaag achter Paloma schaart. Dat gaat heftig te keer tegen Petro en Cepeda, maar blijft binnen het systeem. De peetvader van rechts, oud-president Álvaro Uribe (hier aanwezig via een videoboodschap), erkende in 2022 meteen de legitimiteit van de eerste linkse president Petro. Voor Abelardo daarentegen is Petro een crimineel die moet worden uitgeleverd aan de Verenigde Staten. De tijger staat helemaal buiten het systeem.

Daardoor zou hij wel eens een splinterbom kunnen zijn voor rechts. De kans dat de Paloma-coalitie zich in een tweede ronde eensgezind achter Abelardo schaart is onbestaande. Een overwinning van Abelardo zondag zou de rechtse systeempolitici voor een verscheurende keuze plaatsen. Het is ook lang niet zeker dat de centrumrechtse Paloma-kiezers de stap zullen willen zetten naar Abelardo. Wie weet wordt Cepeda de lachende derde die met been wegloopt.

Duidelijk is in elk geval dat er voor het land veel op het spel staat. Het is voor de Colombianen nagelbijtend aftellen naar de stembusgang zondag. En vooral hopen dat er niet nog meer politiek bloed vloeit.

Abelardo de la Espriellia

Colombia: de tijger in de kamer