Rusland dankt zijn reputatie van militaire grootmacht aan zijn overwinning in de Grote Vaderlandse Oorlog — die de rest van de wereld kent als de Tweede Wereldoorlog. Dankzij de Oekraïners weten we nu dat die reputatie altijd overdreven was.

De geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars en die zijn vaak guller dan nodig over de militaire capaciteiten van wie ze overwinnen. Dat maakt van ons vandaag nog altijd de dapperste aller Galliërs, maar ook in de recente geschiedenis zit veel mythevorming. Zo spreken we nog altijd over de Blitzkrieg als een revolutionaire nieuwe manier van oorlog voeren en geloven we dat Polen en Frankrijk onder de voet werd gelopen door een technologisch superieure Wehrmacht. Maar dat is het gevolg van een Duits-Amerikaanse PR-samenwerking: het magazine Time lanceerde de term Blitzkrieg en de Nazipropaganda focuste handig op eindeloze zwermen Panzers en Stuka-duikbommenwerpers.

Blitzkrieg met paard en kar

Historici zoals Adam Tooze en James Holland wijzen er terecht op dat de overweldigende meerderheid van de Wehrmacht-soldaten Frankrijk gewoon te voet is binnengewandeld in 1940. Hun bevoorrading gebeurde nog met paard en kar zoals in de negentiende eeuw. Van de 135 divisies die de Duitsers mobiliseerden waren er maar zestien volledig gemechaniseerd met trucks en tanks. Waar Duitse tanks zich rechtstreeks moesten meten met hun Franse en Britse tegenhangers, schoten ze geregeld tekort. Bij de Britse tegenaanval in Arras schoot de paniek door de Duitse gelederen, bij de Slag om Stonne schakelde een verdwaalde Char B1 – de zware Franse tank – op zijn eentje dertien Duitse panzers uit.

Duitse commandanten konden bevelen negeren en hun eigen instincten te volgen

Ondanks indrukwekkende successen was de Wehrmacht geen superleger. Het echte geheim van de Duitse militaire effectiviteit lag niet in hun uitrusting of in een radicaal nieuwe militaire doctrine, maar in de uitvoeringssnelheid – het oude Pruisische concept van Bewegungskrieg – en de handige toepassing van nieuwe technologieën als radio’s, luchtsteun en zelfs jerrycans.

In mankracht en in tanks had Frankrijk de sterkste strijdmacht van Europa. De Duitsers stelden daar Auftragstaktik tegenover: gedecentraliseerde bevelvoering waarbij lagere officieren de vrijheid kregen om binnen de strategische opdracht zelfstandig te beslissen. De Franse legers zaten verlamd te wachten op bevelen die maar niet kwamen, terwijl de Duitse commandanten het zich konden permitteren om bevelen gewoon te negeren en hun eigen instincten te volgen.

Slapende reus

Toch kwam het voor alle partijen beter uit om de zelfgecreëerde mythe van de Blitzkrieg te geloven. Voor de Fransen en de Britten was het interessanter om hun nederlaag niet aan hun eigen incompetentie en inferieur leiderschap te wijten.

Om de Amerikaanse reus uit zijn slaap te halen was meer nodig dan zestien gemotoriseerde divisies. Na de Eerste Wereldoorlog vonden de Amerikanen massaal dat ze in het conflict waren gezwendeld door Wall Street en de wapenindustrie. Dat werd uitvoerig gedocumenteerd door de Nye Committee en kreeg zijn juridische vertaling in de Neutrality Act. De Amerikanen bouwden hun strijdmacht bewust af om niet meer in verleiding te komen die lichtzinnig te gebruiken: in 1939 had de VS het zeventiende sterkste leger ter wereld, net na Roemenië.

Roosevelt moest daar slim mee omgaan. Hij was zelf als isolationist verkozen, maar wou de Nazi-dreiging (gelukkig) een halt toeroepen. In oktober 1941 toonde hij in zijn Navy Day-toespraak een geheime kaart die Duitslands plannen voor Zuid-Amerika onthulde – een vervalsing van de Britse inlichtingendienst. Hij sprak over bommenwerpers die vanuit Dakar de VS zouden kunnen bereiken. Het ging niet meer over solidariteit met het oude continent zoals bij de vorige oorlog, maar over de veiligheid van de VS zelf tegenover een geavanceerde bedreiging.

‘Soviet Military Power’

Maar terug naar Europa. Adolf Hitler dacht dat zijn onoverwinnelijke Wehrmacht maar de deur moest intrappen en dat de Sovjet-Unie zou instorten. Hij had per slot van rekening het modernste en grootste leger van Europa verslagen met zeshonderd tanks, dan zouden vijftienhonderd tanks wel genoeg zijn om de Sovjets te verpletteren. Op basis van de militaire geschiedenis had hij redenen genoeg om de Russen niet al te hoog in te schatten. Rusland was vernederd door Japan in 1905 en door de Duitsers aan het oostfront in de Eerste Wereldoorlog, zelfs door het kleine Finland in de Winteroorlog.

Wie louter naar de geschiedenis kijkt, ziet vooral een leger dat goed is in sneuvelen en minder in vechten

Rusland ontleent zijn huidige status als militaire grootmacht aan de overwinning op Nazi-Duitsland, maar die was bepaald niet indrukwekkend. De T-34-tanks – de ruggengraat van het Rode Leger – hadden een kill ratio van drie tegen één. Voor iedere uitgeschakelde Duitse tank verloren de Russen er zelf drie. Zelfs bij de grote doorbraken zoals Operatie Bagration of de Slag om Stalingrad leden de Russen telkens zwaardere verliezen dan de Duitsers. In de laatste vijf maanden van de Tweede Wereldoorlog – toen de Sovjets vochten tegen kinderen en senioren – verloren ze nog meer dan 800.000 soldaten. Dat zijn er dus dubbel zoveel als alle Amerikaanse doden in heel de oorlog op alle fronten samen. Een verbluffend cijfer.

Wie louter naar de geschiedenis kijkt, ziet vooral een leger dat goed is in sneuvelen en minder in vechten. Maar natuurlijk hebben we ook hier weer zelf gretig meegewerkt aan het creëren en in stand houden van de mythe van het Rode Leger. In 1990 kwamen Sovjet-statistici geamuseerd tot de vaststelling dat de CIA hun economie drie keer groter inschatte dan ze zelf deden. Het Defense Intelligence Agency — de militaire tegenhanger van de CIA – verspreidt sinds de jaren tachtig een brochure over de ‘Soviet Military Power’ met een vergelijking van alle militaire capaciteiten. Dankzij een team van kunstenaars konden ze ook futuristische wapens zoals lasertanks meenemen in de propaganda-oefening. De Sovjets vonden het werk zo geweldig dat ze het lieten vertalen en onder hun militairen verspreiden.

Kiev in drie dagen

Ook na het einde van de Koude Oorlog zijn we de Russen op dezelfde manier blijven overschatten. Twee weken voor de invasie in Oekraïne voorspelde de hoogste Amerikaanse militair Mark Milley dat Kiev binnen de drie dagen zou vallen.

Maar de overmacht op papier zegt niets over de echte gevechtscapaciteit, die ook van de discipline en motivatie van de gewone Russische soldaat afhangt. Die kent zijn orders niet en onderbreekt offensieven om gestolen iPads op te sturen naar het thuisfront. Niet alleen Oekraïense drones en Javelin-raketten brachten kolonnes tot stilstand, maar ook institutionele corruptie. Chauffeurs verkopen de brandstof in hun eigen tanks en zelfs de meest geavanceerde wapensystemen stonden met lekke banden langs de kant door gebrek aan onderhoud.

Sinds februari 2022 heeft Rusland bijna 1,2 miljoen militaire slachtoffers geleden, dat zijn er meer dan enige grote mogendheid in enige oorlog sinds de Tweede Wereldoorlog. Het verloor meer dan 4.000 tanks, dat zijn er meer dan hun volledige actieve tankpark voor de oorlog. Hun luchtmacht moet zich beperken tot raketten afschieten van boven Russisch grondgebied, maar kwam nooit zelfs maar in de buurt van luchtoverwicht. De Grote Vaderlandse Oorlog duurde 1.418 dagen, op die tijd wisten de Russen Berlijn in te nemen en de nazi’s te verslaan. Nu zijn ze al langer bezig en nog niet eens voorbij de Donbas.

Hitler achterna

De reputatie van de Russen als militaire grootmacht ligt dankzij de Oekraïners begraven onder dezelfde donkere aarde als waar ze ontstaan is. Net als Hitler is Poetin verslonden door de mythe die hij zelf gelooft. De Russen hebben daar zelfs een eigen woord voor: vranyo, een leugen die collectief wordt in stand gehouden, tegen beter weten in. Met iedere drone-aanval van de Oekraïners diep in Russisch gebied brokkelt de collectieve leugen verder af.

Net als Hitler is Poetin verslonden door de mythe die hij zelf gelooft

Toch zullen onze Europese leiders en NAVO-generaals blijven beweren dat Rusland klaar staat om ons aan te vallen en dat de Russische fabrieken aan een steeds hoger tempo tanks en munitie uitspuwen. Dat is politiek gezien misschien begrijpelijk om de hogere defensiebudgetten te rechtvaardigen, maar steeds ongeloofwaardiger vanuit militair en historisch perspectief. Het Rode Gevaar is niet meer wat het ooit geweest is. Laat ons de Russen vooral niet helpen om de mythe overeind te houden, zoals we in het verleden zo graag gedaan hebben.

Adam Tooze

Het Rode Gevaar?