Met verbazing en ook fascinatie heeft de hele de wereld toegekeken hoe de Katholieke Kerk met een ingetogen en toch hoopvolle viering, ingebed in eeuwenoude gebeden en liturgie, afscheid heeft genomen van de geliefde paus Franciscus.

Het decor, de ceremonie, alle rituelen en door de tijd bewaarde gebruiken blijven aantrekken. Het Vaticaans schouwspel oogt mysterieus, maar is ook imperfect, omdat het maar een menselijke expressie is en een uitbeelding van wat ons allen overstijgt.

Het kernmysterie van de Kerk is niet te vatten door menselijk verstand alleen. Het gaat om een gelovig begrijpen dat er een liefhebbende God is die in Christus de mensheid heeft omarmd en alle menselijke boosheid en alle menselijk lijden op zich heeft genomen en zelfs onze dood heeft overwonnen.

Op het spoor komen

Na de rouwperiode van negen dagen, de novemdiales, breekt vandaag een nieuw bijzonder gebeuren aan: de verkiezing van een opvolger, een nieuwe paus. Het conclaaf dat hiertoe wordt georganiseerd, volgt eeuwenoude gebruiken. Die zullen alweer fascineren en door de wereldpers gevolgd worden.

Maar ook hier kan een gelovige blik het gebeuren van het conclaaf beter vatten dan een afstandelijke beschrijving van een verkiezingsstrijd met tegengestelde strekkingen, populariteitspolls en geopolitieke afwegingen.

De Heilige Geest heeft al gekozen, wij moeten hem alleen nog op het spoor komen

Zoals een deelnemende kardinaal het uitdrukte: de Heilige Geest heeft al gekozen, wij moeten hem alleen nog op het spoor komen. Alle gebruiken, de gebeden en het compleet afsluiten van de wereld beogen een intens geestelijk en vrijmoedig overleg.

Er wordt gebeden om bijstand van de Heilige Geest als creator, als Schepper van het nieuwe dat komen gaat. Alle grote heiligen die de Kerk mee hebben opgebouwd, zowel vrouwen als mannen, worden om bijstand gesmeekt.

Geweten laten spreken

De stemgerechtigde kardinalen in het conclaaf komen van over de hele planeet en vertegenwoordigen als het ware de mensheid vandaag, zij het ook hier imperfect, als het gaat over leeftijd en geslacht.

Alle aanwezige kardinalen moeten ongedwongen hun geweten laten spreken en oprecht antwoorden op de vraag wie die grote Katholieke Kerk in de volgende jaren zou kunnen voorgaan als nieuwe paus.

En het kan met onze democratische ingesteldheid zo vreemd lijken dat er één voorganger wordt gekozen, aan wie een volledige, directe en universele macht wordt toevertrouwd over de Kerk. Maar die éne figuur belichaamt als paus een verbondenheid over tijd en ruimte heen en neemt elke gelovige mee op in die wereldwijde gemeenschap.

De paus belichaamt een verbondenheid over tijd en ruimte heen

En ja er zijn meer gelovigen dan christenen op deze planeet en meer christenen dan katholieken, maar de band over de eeuwen heen en over alle continenten, vertegenwoordigd in één uitgeproken vaderfiguur, il papa, is voor de Katholieke Kerk een uitdrukking van de universaliteit van het christelijk geloof.

Geen uitsluiting

Paus Franciscus heeft de eenheid van de Kerk weten te bewaren, ook al ging hij tot het uiterste om een nieuwe geest van synodaliteit, openheid, eenvoud en barmhartigheid te bevestigen. Hij heeft niet zozeer zijn kerkelijke macht gebruikt om canoniek bakens te verzetten, maar zette wel zijn pauselijk gezag in bij vele ontroerende daden. Die waren zoveel sterker dan woorden om zijn boodschap van eenvoud en Vrede vorm te geven.

Zoals bijvoorbeeld zijn knieval bij de Soedanese krijgsleiders, de eenzame kruisdraging op een kletsnat Sint-Pietersplein tijdens de lockdown, zijn voettocht door Rome naar de Russische ambassadeur bij de inval in Oekraïne, zijn kleine witte Fiat tussen de opgetuigde koninklijke cavalerie bij het bezoek aan ons land en de voetwassing op Witte Donderdag van gedetineerden en vrouwen.

Christus is gekomen voor allen, Tutti Fratelli

Wat paus Franciscus dreef, was zijn visie dat het evangelie niet verdraagt dat iemand wordt uitgesloten, Christus is gekomen voor allen, Tutti Fratelli, allen tot aan de uiteinden der aarde, in welke periferie ook, zijn welkom.

Tutti, tutti, zo benadrukte paus Franciscus vaak. Dit kwam tot uitdrukking toen de daklozen, de straatkinderen en de transgenders hem opwachtten bij zijn laatste rustplaats in de Santa Maria Maggiore-basiliek.

Als dan, zoals vele kardinalen zich al uitgesproken hebben in deze periode van het preconclaaf, de visie van universele broederlijkheid moet voortgezet worden door de Kerk, dan kunnen we vanuit onze bescheiden Vlaamse Kerk misschien twee suggesties doen aan de Heilige Geest.

Paus Damianus

Als de naam van de nieuwe paus ook een programma uitdrukt, dan zouden we zo voor een paus Damianus gaan. Nomen est omen. Deze naam zou dan kunnen verwijzen naar onze grote Vlaamse heilige Jozef De Veuster, Father Damian. Die is wereldwijd bekend en heeft zelfs een herdenkingsbeeld staan in het Amerikaanse Congres, voor zover het nog niet is weggehaald wegens trumpiaanse kaalslag.

Pater Damiaan, afkomstig uit Tremelo, trok in de negentiende eeuw naar het uiteinde van de aarde per boot. Op een van de meest afgelegen eilanden in de oceaan, Molokaï, ging hij samenleven met de meest verstotenen der aarde, de leprozen.

Damiaans leven staat voor de boodschap van het evangelie dat allen meetellen. Tuti, tutti moeten we gaan opzoeken en bij ons opnemen, in welke buitenkant van de samenleving of randgebied ze ook leven.

Franciscus benadrukte dat er geen vrede in de wereld kan zijn zonder vrede met de islam

Een andere zorg van paus Franciscus die verder ter harte moet worden genomen is zijn voortdurende oproep tot vrede, interreligieuze dialoog en wereldwijde broederschap. Al in zijn eerste toespraak in 2013 benadrukte hij dat er geen vrede in de wereld kan zijn zonder vrede met de islam.

Deze uitspraak was voor Franciscus geen theorie. Hij gaf er invulling aan door verschillende initiatieven en ontmoetingen en hij reisde naar een tiental islamitische landen. In 2019 ondertekende hij in de Verenigde Arabische Emiraten samen met Ahmad Al-Tayeb, de groot-imam van Al-Azhar, het Document van menselijke broederschap waarin het gemeenschappelijke vaderschap van God centraal staat.

Dominique Mathieu en Donald Trump

Ook in dit spoor hebben we een Vlaamse inbreng. Bij de meest recent gecreëerde kardinalen in december 2024 was er voor velen een verrassing: een onbekende Vlaming, een 62-jarige minderbroeder die opgroeide in Damme.

Kardinaal Dominique Mathieu is nu aartsbisschop van Teheran in Iran. Hij spreekt meerdere talen, onder meer ook Arabisch. Hij heeft zich in Brussel en Libanon ingezet voor de dialoog tussen religies en werkte ook voor het Vaticaan in Rome.

In een van zijn zeldzame interviews verwijst kardinaal Mathieu naar de Wijzen uit het Oosten, die langs een andere weg zijn teruggekeerd, om getuige te zijn van de liefde en de vrede voor alle broeders en zusters. Ook hij mag nu vrijmoedig zijn stem laten klinken op het conclaaf en de Kerk de weg wijzen naar het Oosten.

Amerikaanse kardinalen beschaamd

Ten slotte nog dit: ook Donald Trump is blijkbaar gefascineerd geraakt door het Vaticaans decorum. Met zijn ziekelijke narcisme droomde hij er onmiddellijk van om op de sedes vacante plaats te nemen.

Hiermee zet Trump zijn brokkenparcours verder: na de spaarders en beleggers, de ambtenaren en professoren, de trouwe bondgenoten en handelspartners, heeft hij nu ook de conservatieve katholieken die in hem hun president hadden gezien in het hart getroffen. En hiermee heeft hij ook de conservatieve Amerikaanse kardinalen beschaamd nog voor het conclaaf gestart is.