In Turkije is alles mogelijk. Het hangt ervan wie wat wanneer iets zegt. Honderden academici die op 11 januari 2016 in een petitie om een einde aan de strijd met de PKK vroegen, werden vervolgd door de staat. In oktober 2024 sprak Devlet Bahçeli, de leider van de ultranationalistische MHP, zich voor hetzelfde uit. Zijn initiatief kan op instemming van de regering rekenen.

Een havik kan zich altijd wat meer veroorloven. Niemand verdenkt Bahçeli ervan ook maar één greintje sympathie voor de Koerdisch nationalisten te koesteren. Hij kan dus zijn nek verder uitsteken dan een gematigde kracht die zich blootstelt aan het verwijt van verraad.

Het kwam dan ook als een donderslag bij heldere hemel over toen Bahçeli in oktober van vorig jaar over het vier decennia oude bloedige conflict tussen de PKK en de Turkse staat zei: ‘Er is genoeg geleden, er was genoeg verdriet. Wapens zijn geen alternatief, ons doel is een inclusieve politiek.’ Vervolgens nodigde hij Abdullah Öcalan, de gevangen PKK-leider, uit om in het Turkse parlement een oproep naar de PKK te doen om de wapens neer te leggen. De Turkse president Recep Tayyip Erdoğan toonde zich ontvankelijk voor een begenadiging van Öcalan als de PKK de wapens zou neerleggen: Turkije zou de problemen moeten oplossen in plaats van ze te ontkennen.

Manoeuvre

Toch werden er in november in Zuidoost-Anatolië nog drie burgemeesters van de DEM, de pro-Koerdische partij, afgezet. De bekendste onder hen is de 82-jarige Ahmed Türk, een kopstuk van de Koerdische beweging. Die was in die periode trouwens betrokken bij gesprekken met de Turkse regering over een eventuele vrijlating van Öcalan in ruil voor de zelfontbinding van de PKK.

Türk zei in die dagen dat hij als burgemeester afgezet was omdat die gesprekken niet de verwachte resultaten hadden opgeleverd. Volgens DEM zou de Turkse president met dat manoeuvre zijn onderhandelingspositie hebben willen versterken. Dat zou ook moeten blijken uit het feit dat Erdoğan net daarvoor nog een districtsburgemeester, die tot de seculiere oppositiepartij CHP behoort, had laten afzetten. Dat zou bedoeld zijn als een waarschuwing aan het adres van Ekrem Imamoğlu, CHP-voorzitter en burgemeester van Istanbul, en zijn grote concurrent bij de presidentsverkiezingen in 2028.

Geen ‘derde weg’

Sindsdien brachten delegaties van de DEM twee keer een bezoek aan Öcalan die op het eiland Imrali in eenzame opsluiting zit. De stem van de 75-jarige Öcalan telt nog altijd. Miljoenen Koerden vereren nog altijd de man die de PKK aanvoerde tussen 1984 en 1999 – het jaar waarin hij gevangen werd genomen. Bij het eerste bezoek, op 28 december 2024, vernam de delegatie uit de mond van Öcalan dat hij bereid was om mee te werken aan een dialoog en een democratische oplossing van de Koerdische kwestie.

De Turkse president Recep Tayyip Erdoğan reageerde op 11 januari 2025 koeltjes: ofwel zou de PKK ‘haar wapens begraven’ ofwel ‘zullen we haar samen met haar wapens begraven’. De PKK moet dus capituleren, een ‘derde weg’ is uitgesloten.

Op 22 januari kwamen DEM-politici terug van een tweede bezoek aan Öcalan met de verzekering dat er een ‘historische oproep’ van Öcalan zou volgen. Aan de delegatie had hij nog de volgende, aan de Turkse overheid gerichte boodschap meegegeven: ‘Ongetwijfeld verlangen het neerleggen van de wapens en de zelfontbinding van de PKK in de praktijk een democratisch beleid en de erkenning van de juridische fundamenten.’ Öcalan doelde daarmee op de omstreden afzetting van voornoemde burgemeesters van DEM-signatuur.

Koerdische kastanjes

Intussen is er dan toch een lichtpuntje aan het Turkse firmament verschenen. Afgelopen donderdag lazen gedelegeerden van de DEM de ‘Oproep voor vrede en een democratische maatschappij’ van Öcalan voor op een persconferentie in Istanbul:

‘Vandaag bestaat de hoofdopgave erin de historische relatie (tussen Turken en Koerden) die uiterst fragiel is geworden, nieuw te structureren (…). Respect voor identiteiten, vrije zelfontplooiing en democratische zelforganisatie van elk maatschappelijk onderdeel op basis van haar eigen socio-economische en politieke structuren zijn slechts mogelijk door het bestaan van een democratische maatschappij en een politieke ruimte.’

Öcalan riep bij monde van de DEM-delegatie de PKK op een congres te organiseren waarop zou besloten worden de wapens neer te leggen en de organisatie te ontbinden. De vraag is wat de Koerdische nationalisten ervoor in de plaats krijgen. Zal het einde van de gewapende strijd de Turkse staat ertoe brengen de Koerdische identiteit inderdaad meer ruimte te geven? In ieder geval kan Erdoğan de goodwill van DEM zeker gebruiken bij de grondwetswijziging die hij nodig heeft om zich weer kandidaat te kunnen stellen bij de volgende presidentsverkiezingen. Bahçeli heeft voor hem alvast de Koerdische kastanjes uit het Turkse vuur gehaald.

Terrorisme

Bovendien heeft Turkije ook meer rust nodig aan zijn zuidgrens met Syrië nu er zoveel aan het verschuiven is in het Midden-Oosten. De Koerdische militie YPG bestuurt het noordoosten van dat land onder de naam Rojava. In de ogen van Erdoğan is de YPG een ‘filiaal’ van de PKK en Rojava in dat opzicht een haven van ‘terrorisme’. De Turkse regering steunt met militaire middelen islamistische rebellen in hun strijd tegen de ‘Syrian Democratic Forces’ (SDF), waarvan de YPG de belangrijkste component vormt.

De vraag is nu welke weerslag een eventuele ontwapening van de PKK op de YPG zal hebben. De leiders van YPG beweren dat Erdoğan geen excuus meer zal hebben om hen nog aan te vallen. Erdoğan zelf kan zich zeker vinden in de pogingen van het nieuwe Syrische regime om de YPG te laten opgaan – maar niet als apart blok – in het nationale leger.

Ahmed Türk

Koerdenleider Öcalan roept op tot vrede en democratie in Turkije