De aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran heeft wereldwijd politieke reacties uitgelokt. Wie vanuit een westers perspectief naar Rusland kijkt, zou verwachten dat Moskou zijn bondgenoot Teheran uitdrukkelijk verdedigt. Maar de Russische media schetsen een ander beeld: Iran wordt niet meer voorgesteld als een hechte bondgenoot, maar eerder als een pragmatische partner.

In veel westerse analyses wordt Iran vaak voorgesteld als een belangrijke bondgenoot van Rusland. Maar in Russische media en commentaren wordt die relatie veel pragmatischer beschreven. Die beeldvorming helpt ook verklaren waarom de reactie van het Kremlin opvallend terughoudend is. Rusland veroordeelt de aanval diplomatiek, maar houdt zich militair op de achtergrond en probeert vooral ruimte te laten voor bemiddeling.

Pragmatiek of strategie?

Waar westerse ogen bondgenoten zagen, blijkt de werkelijke situatie genuanceerder. Volgens onafhankelijk politiek analist Ivan Preobrazjenski beschouwde het Kremlin Iran nooit als een volwaardige bondgenoot, maar eerder als een partner met gedeelde belangen. Die houding werd bijvoorbeeld duidelijk tijdens de kortstondige oorlog afgelopen zomer tussen Iran en Israël, waarbij Rusland militair niet tussenbeide kwam om Iran bij te staan. Die interpretatie helpt ook verklaren waarom Moskou zich nu vooral profileert als mogelijke bemiddelaar tussen Iran en Israël, in plaats van als eenduidige bondgenoot van Teheran.

Diplomatieke veroordeling

Aan het begin van de huidige oorlog sprak president Vladimir Poetin in een telegram zijn ‘diepe medeleven’ uit met Iran na de dood van de hoogste leider Ali Khamenei en diens familie. Hij noemde de gebeurtenis ‘een cynische schending van alle normen van de menselijke moraal en het internationaal recht’. Opmerkelijk was wat in de boodschap niet werd gezegd: Poetin benoemde nergens expliciet wie verantwoordelijk is voor de aanval. De officiële reactie van Rusland was veroordelend, maar tegelijk terughoudend.

Poetin benoemde nergens expliciet wie verantwoordelijk is voor de aanval

Ook het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde fel. In een officiële verklaring veroordeelde het ministerie de luchtaanvallen van de Verenigde Staten en Israël en riep het op om de situatie in het Midden-Oosten ‘onmiddellijk terug te brengen naar een onderhandelingstraject’. Moskou riep daarnaast de internationale gemeenschap, inclusief de Verenigde Naties en het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), op om een ‘objectieve en compromisloze beoordeling’ te geven van wat het omschreef als ‘onverantwoorde acties die de vrede, stabiliteit en veiligheid in het Midden-Oosten ondermijnen’.

Volgens verschillende analisten laat het Kremlin harde anti-Amerikaanse uitspraken vaak over aan de minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov, terwijl Poetin zich op de achtergrond houdt. Een vergelijkbaar patroon was eerder zichtbaar toen de Venezolaanse leider Nicolás Maduro door de Amerikaanse special forces werd gearresteerd: Moskou uitte kritiek, maar Poetin zelf voorzag toen geen reactie.

Waarom Moskou afstand houdt

Net als na de arrestatie van de Venezolaanse leider houdt Rusland zich ook in het conflict rond Iran opvallend op de achtergrond. Naast hun pragmatische relatie zijn er ook geopolitieke redenen. Rusland is militair zwaar belast door de oorlog in Oekraïne, die inmiddels al 4 jaar duurt. Het Russische leger heeft daardoor beperkte middelen om elders militair op te treden.

Daarnaast wordt de situatie beïnvloed door grotere geopolitieke belangen. Sinds begin 2025 is de Amerikaanse president Donald Trump een belangrijke factor in de internationale diplomatie rond de oorlog in Oekraïne. Rusland probeert volgens sommige analyses de indruk te wekken dat het openstaat voor onderhandelingen, terwijl het tegelijk zijn militaire campagne voortzet. Het uitblijven van nieuwe Amerikaanse sancties en het verminderen van Amerikaanse steun aan Oekraïne, onder meer in de vorm van wapenleveringen, worden in Moskou gezien als gunstige ontwikkelingen. Openlijk steun uitspreken voor Iran zou die geopolitieke balans kunnen verstoren.

Het volgende doelwit

De gebeurtenissen in Iran en Venezuela roepen ook de vraag op of de andere autoritaire leiders, waaronder Poetin zelf, zich bedreigd moeten voelen. Volgens Alexander Baunov, senior onderzoeker bij het Carnegie Russian Eurasian Center in Berlijn, ligt dat minder voor de hand dan soms wordt gedacht. De recente aanval op Iran betekent volgens Baunov niet automatisch dat Rusland zelf een volgend doelwit is.

Washington beschouwt Khamenei niet als een verlengstuk van Poetin

In het Kremlin leeft volgens hem het besef dat Trump Iran niet heeft aangevallen als bondgenoot van Rusland, maar als een afzonderlijk strategisch doelwit. Met andere woorden: Washington ziet Iran en Rusland niet als één blok, en beschouwt Khamenei niet als een verlengstuk van Poetin. Dat verklaart ook waarom Moskou voorzichtig blijft in zijn steun aan Iran. Een sterke en openlijke steun zou Rusland duidelijk in het kamp van Trumps tegenstanders plaatsen en het risico vergroten dat Moskou zelf in een rechtstreeks conflict met Washington belandt.

Voor het Kremlin lijkt de huidige strategie daarom vooral gericht op voorzichtig balanceren: kritiek uiten op de aanval, diplomatieke oplossingen voorstellen en tegelijk vermijden dat Rusland zelf betrokken partij wordt in het conflict.

Alexander Baunov

Oorlog in Iran en Poetin kijkt de andere richting uit