In zijn streven om échte vredesonderhandelingen op de lange baan te schuiven spreekt Ruslands president Vladimir Poetin telkens weer van de ‘grondoorzaken’ van de oorlog in Oekraïne: als die niet worden weggenomen kan er nooit een oplossing komen.

Vladimir Kara-Murza, Russisch oppositiepoliticus en activist, door Poetin verschillende malen vergiftigd en tot een strafkamp veroordeeld, geeft hem gelijk: ‘Voor één keer heeft Poetin de waarheid verteld: vrede op lange termijn in Oekraïne is alleen mogelijk door de “grondoorzaken” van deze crisis weg te nemen.’ De visie op wat die grondoorzaken precies zijn verschilt bij Kara-Murza en zowat alle onafhankelijke Russische analisten fundamenteel van die van de Russische president.

Grondoorzaken

Het is belangrijk om Poetins ‘grondoorzaken’ nader te bekijken. Eén van zijn favoriete is de noodzaak om het ‘nazi-regime in Kiev’ te vervangen en de algemene ‘denazificatie’ van Oekraïne. Iemand die met zulke beschuldigingen komt, verliest al snel zijn geloofwaardigheid over die andere vermeende oorzaken. Sinds 2014 zijn volgens internationale waarnemers de verkiezingen voor parlement en president steeds bewonderenswaardig democratisch verlopen. Een interessant bijverschijnsel was het aan de macht komen van een Joodse premier en een Joodse president, wat nooit een knelpunt was. Rechts-nationalistische partijen haalden in 2014 en 2019 niet eens de kiesdrempel van 5 procent.

Daarnaast noemt Poetin Oekraïnes president Zelensky ‘onwettig’ omdat er in 2024 presidentsverkiezingen hadden moeten plaatsvinden. Oekraïne bevindt zich echter in een door Rusland begonnen staat van oorlog. De Oekraïense grondwet verbiedt in die omstandigheden verkiezingen. In de Tweede Wereldoorlog waren er in Groot-Brittannië evenmin verkiezingen, ook niet in door Duitsland bezette Europese landen.

‘Genocide’

Genocide tegen Russisch-sprekenden in de Donbas is ook een grijs gedraaide Kremlinplaat. Even de feiten. De meerderheid van de bevolking in de Donbas is van oorsprong (etnisch) Oekraïens; volgens de volkstelling uit 2001 57 procent die vooral op het platteland woont, de 38 procent etnische Russen wonen voornamelijk in de steden.

Oekraïens en Russisch worden in Oekraïne vaak door elkaar gesproken, hoofdzakelijk in het zuiden en oosten. Zo spreekt een meerderheid in de Donbas Russisch. Ook onderzoek door de Verenigde Naties heeft nooit grote conflicten tussen beide groepen vastgesteld. Maar het grootste bewijs van het zich Oekraïens voelen zijn natuurlijk de miljoenen Russisch-sprekende Oekraïners die vechten aan het front of op andere manieren hun land verdedigen.

En, natuurlijk, de NAVO

Dan is er ook de vermeende ‘uitbreiding van de NAVO naar het oosten’. De voornoemde Russische analisten zien dat heel anders. De Russische politicoloog Andrei Piontkovski legt altijd geïrriteerd uit dat het een vrijwillige beweging van oost naar west was: door hun ervaring met het Russische Keizerrijk en later de Sovjet-Unie waren de Oost-Europese landen na het uiteenvallen van de Unie in 1991 doodsbang voor een Russisch bezettingsrevanchisme. Daarom klopten ze voor hun veiligheid onmiddellijk aan bij de NAVO en de EU. De NAVO stond destijds absoluut niet te springen om een uitbreiding en hield de boot geruime tijd af.

Volgens Poetin had het Westen in 1990 beloofd dat landen uit Oost-Europa geen lid zouden worden van de NAVO. Toenmalig president [Michail Gorbatsjov] heeft dat echter altijd ontkend. In 1990 gingen de onderhandelingen over de Duitse hereniging: ‘NAVO-uitbreidingen werden in het geheel niet besproken.’ Er werd wel onderhandeld over de Sovjeteis dat er geen nieuwe ‘militaire structuren’ op het gebied van het toenmalige Oost-Duitsland geplaatst zouden worden en dat er na de hereniging ook geen troepen gelegerd zouden worden. Volgens Gorbatsjov ging het Westen daarmee akkoord.

Uitschakeling

De tragiek van Rusland is dat onder Poetin een open politiek debat over maatschappelijke onderwerpen altijd werd verhinderd. Het Kremlin beheerste en beheerst het debat. Zo konden de analyses van onafhankelijke analisten nooit doorklinken. Toch klonk er tot vlak voor de oorlog soms nog een gezaghebbende kritische stem. Zoals die van voormalig generaal Ishanov, voormalig communist en nationalist: ‘er bestaan geen kritische dreigingen … die een gevaar vormen voor de vitale belangen van Rusland … er is geen opbouw van NAVO-troepen en die tonen geen bedreigende activiteit … Oekraïne is een onafhankelijke staat en heeft het recht op zelfverdediging … Om Oekraïne als bevriende buur te houden had Rusland de aantrekkelijkheid van zijn staatsmodel moeten tonen … (maar) dat stoot bijna al zijn buren af.’

Alweer Kara-Murza stelde dat een democratischer Rusland nooit zo’n agressieve buitenlandse politiek zou voeren als onder Poetin. Voor hem is dé grondoorzaak van de oorlog ‘een oude, gestoorde KGB-officier in het Kremlin die zijn tegenstanders “nationale verraders” en Oekraïne een “kunstmatige staat” noemt en die Stalin verafgoodt’. Zonder de uitschakeling van die grondoorzaak zal Oekraïne, noch Europa vrede kennen.

Andrei Piontkovski

De oorzaak van de oorlog moet worden weggenomen. Dat is Vladimir Poetin