Het landschap van kerken in Vlaanderen wordt langzaam maar zeker getransformeerd. In versneld tempo worden vieringen afgeschaft, parochies samengevoegd en kerken buiten gebruik gesteld.

Naar aanleiding van de Werelddag van Grootouders en Ouderen komt paus Leo XIV op voor pastorale initiatieven om ouderen niet in de steek te laten. Een boodschap die moeilijk te rijmen valt met wat zoveel parochies ervaren die hun vertrouwde kerk moeten opgeven. Het zijn immers vooral oudere en door het leven gekwetste mensen voor wie de zondagsmis een bron is van troost en nieuwe moed.

Maar feiten zijn wat ze zijn. En die zeggen dat er geen alternatief is. Zeker ook vanuit de Vlaamse regering en sommige gemeentebesturen — die de tekorten van de kerkfabriek moeten ophoesten — ligt het beleid van rationalisering, herbestemming en zo nodig afbraak voor de hand. De vastgoedsector ligt intussen op vinkenslag.

Vitaliteit

Dat de vorige generaties het typische Vlaamse landschap van kerken tot stand hebben gebracht — en daar veel voor hebben opgeofferd — is geen argument meer om op de rem te gaan staan. De territoriale parochie is door sociologen al lang opgegeven. Kerkelijke beleidsmakers opteren voor kleine maar vitale gemeenschappen van overtuigde christenen, vrij van versuffing. Logisch ook, op het eerste gezicht.

Waarom kleine groepen gelovigen ‘hun’ kerk laten houden, met alle kosten van dien, als je meer volk en meer animo kan krijgen door de krachten te bundelen? Een zondagsmis voor iedereen in een centraal gelegen kerk als basis van een nieuwe start, dat kan toch alleen maar winnaars opleveren? Meer volk, dus meer leven, goed verzorgde liturgie, nieuwe initiatieven, een nieuw elan…

Berusting

De ervaring van de voorbije jaren wijst echter uit dat het niet zo simpel is. Het model werkt niet zoals verhoopt. Verhuizen naar een centraal gelegen kerk blijken de meeste parochianen niet te zien zitten. Er zijn de bekende problemen van mobiliteit en gezondheid. Maar ook de psychosociale factor speelt een rol. Naar de kerk gaan mensen niet enkel om de eucharistie te vieren maar net zo goed om bij elkaar steun te vinden, gemeenschap te ervaren, samenhorigheid.

Samenwerking tussen parochies is mooi, maar dat kan je niet van bovenaf opleggen met een decreet.

Samenwerking tussen parochies is mooi, maar dat kan je niet van bovenaf opleggen met een decreet. Toch is van echte oppositie tegen de fusieplannen meestal geen sprake in Vlaanderen, eerder van berusting. Behalve als de maatregelen worden afgekondigd zonder voorafgaand overleg. Zoals nu het geval lijkt te zijn in de uitgestrekte Noorderkempen. Van de dertien bestaande parochies in de regio Essen-Kalmthout-Wuustwezel blijven er voorlopig nog vijf over met een eucharistieviering in het weekend. In de andere kerken is voorlopig enkel één gebedsdienst (zonder priester) per maand toegestaan.

Koude douche

De beslissingen van de Pastorale Eenheid werden onlangs voorgelezen in de betrokken parochiekerken op het einde van de mis. Ze voelden aan als een koude douche. Men had de bui wel zien hangen, maar niet verwacht dat de ingreep er zo snel en drastisch zou komen. Dat was vooral het geval in de parochies waar duidelijk nog vitaliteit aanwezig is. Zoals in Heide-Kalmthout, waar elke zondag een vijftigtal mensen aan de viering deelnemen. Bij communie- en vormselvieringen loopt de kerk vol. Er is een kern van vrijwilligers, catechisten en orgelisten.

Enkele jaren geleden was er een akkoord met het gemeentebestuur over een culturele nevenbestemming. Dat werkte prima.

Enkele jaren geleden was er een akkoord met het gemeentebestuur over een culturele nevenbestemming, om zo de leefbaarheid van de kerk te kunnen garanderen. Het gebouw werd de voorbije jaren heringericht als theater- en concertzaal, met alles erop en eraan, maar is tegelijk kunnen blijven functioneren voor de parochie. Dat werkte prima. Tot nu dus. Geen normale eucharistievieringen meer. Als overgangsmaatregel wordt enkel nog één gebedsdienst (zonder priester) per maand toegestaan, in afwachting van de definitieve stopzetting begin 2026.

Uitstraling

‘We hebben wel een vergadering gehad, maar daar was eigenlijk alles al beslist’, getuigen vrijwilligers van Heide en andere getroffen parochies. ‘Er was geen echte luisterbereidheid, geen open dialoog over mogelijke tussenoplossingen. Zoals de inschakeling van gepensioneerde priesters, waardoor de parochies toch nog één eucharistie per maand kunnen aanbieden. Die priesters willen graag, maar het mag niet.’

Een bijkomend voorstel was het aanbieden van drie gebedsdiensten per maand met een leken-gebedsleid(st)er – een courante praktijk in priesterarme landen van het Zuiden. De ervaring wijst uit dat ze voor de gemeenschap een positief alternatief kunnen zijn voor de mis. Alleszins beter dan niets.

Is dat de synodale kerk? De herders verliezen hun toegewijde schapen uit het oog!

‘Maar onze voorstellen vonden geen gehoor’, aldus de vrijwilligers. ‘Is dat de synodale kerk? De herders verliezen hun toegewijde schapen uit het oog!’ Een parochiekerk is er trouwens niet enkel voor de zondag. Er gebeurt veel meer. Ze heeft een uitstraling, emotionele waarde en betekenis die de kerkelijke functie ruim overstijgt en de ruime plaatselijke gemeenschap aangaat. Als karakteristieke landmark, maar ook als bakermat van het lokale verenigingsleven en onderwijs – en van de kermis. Door de lokale kerk elke religieuze rol te ontnemen, zoals binnen afzienbare tijd dreigt, verliest het gebouw in zekere zin zijn ziel.

Pas als er iets niet meer is, besef je wat je mist.

Sociale desintegratie

Bijna elke dag worden we geconfronteerd met de gevolgen van een uit de hand gelopen individualisme en sociale desintegratie. Tegelijk zien we ook een toenemende nood aan zingeving en herwaardering van gemeenschapsleven en tradities. Processies en bedevaarten brengen de voorbije jaren meer mensen op de been. Meer jongeren en gezinnen gaan op zoek naar vaste grond. In die internationale trends zitten ongetwijfeld ook verjongingskansen voor de lokale kerk.

Grijp alle overlevingskansen aan. Hou de hoop levend.

Zoals de gelovige hiphop-artieste Angela Agyel — Miss Angel, de grote vedette van de VTM-reeks Dancing with Stars — vorige week opmerkte in een Knack-interview: ‘In deze tijd zouden kerken voller moeten lopen. Iedereen kampt met eenzaamheid. Veel jongeren zijn een beetje verdwaald: “If you don’t beliieve in anything, you can fall for everything.” Wie een stevige grondslag heeft via het geloof, kiest minder snel voor het verkeerde pad.’

Sluit de kerken dus liever niet te snel. Grijp alle overlevingskansen aan. Hou de hoop levend. Respecteer de mensen die — tegen de stroom en tegen de druk in — voor ‘hun’ kerk blijven opkomen. ‘Het geknakte riet zal hij niet breken en de kwijnende vlaspit niet uitdoven’ (Jesaja 42:3). Niemand kan trouwens uitsluiten dat de vlaspit hier en daar opnieuw vlam zal vatten.

Angela Agyel

Sluit kerken niet te snel