Nederlandse banken controleren hun klanten té scrupuleus op mogelijke witwaspraktijken, zo blijkt uit onderzoek. Dat kost hen niet alleen veel geld, maar ook klanten. Ook in België lijkt de zoektocht naar fraudeurs doorgeslagen, zeggen enkele experts aan Doorbraak.

‘De posse van de bankiers voert een klopjacht op onschuldige klanten, met in hun kielzog de advocaten, die hoe langer hoe meer hun hulpsheriff worden’, zo vat advocaat Dave van Moppes (Tuerlinckx Tax Lawyers) de situatie samen met een boutade. Van Moppes reageert daarmee op een artikel in het Nederlandse Het Financieel Dagblad.

De Nederlandse krant verwijst naar een kostprijsberekening van de witwaspreventiecontrole die eerder deze maand werd bekendgemaakt. Die kost de Nederlandse banken jaarlijks 1,4 miljard euro. Volgens de Nederlandse banken weegt de toegenomen controle niet op tegen de daadwerkelijke resultaten. Consultant PwC berekende in 2021 dat 13.000 bankmedewerkers compliance-opdrachten uitvoeren. Dat is 10 tot 20 procent van de totale personeelskost.

Op een bankenconferentie lieten toplui van ABN Amro, ING en Rabobank verstaan dat ze voor deze activiteit binnen twee jaar een vijfde minder werknemers nodig hebben. Artificiële intelligentie zou dan op basis van alle beschikbare publieke informatie een eerste controle op witwasconstructies uitvoeren.

Poortwachters

Ook Belgische banken controleren sinds 2017 de klanten grondig op witwaspraktijken. Zo moeten de ‘poortwachters’ infiltratie van crimineel geld uit het financieel-economische systeem weren. Ze melden verdachte transacties aan de Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI), beter bekend als de witwascel. In 2023 werden 40.129 dossiers aan de CFI overhandigd, meer dan de helft van alle ontvangen meldingen. Die kan ze doorverwijzen naar het parket.

1 op 20 Belgische bankwerknemers is bezig met toezicht op witwassen.

Volgens de beroepsorganisatie Febelfin zijn er bij de Belgische banken 2100 mensen voltijds bezig met compliance, of het toezicht op witwassen. Dat is één op twintig personeelsleden of een stijging met 40 procent op vijf jaar.

‘De overheid legt een steeds zwaardere administratieve last bij de banken’, bevestigt criminologe Antoinette Verhage (UGent), die op het onderwerp doctoreerde. ‘Het is de vraag of de informatiestroom nog te beheersen of te evalueren valt. De banken hebben er amper zicht op. De “strafrechtelijke keten” tussen de banken, de CFI, het parket en uiteindelijk de strafrechter lijkt weinig resultaat te hebben.’

Vlotter, maar nefast?

Ook Van Moppes denkt dat in Nederland een meer efficiënte witwaspreventie op zijn plaats is. ‘Nederlandse banken worden jaar na jaar overstelpt door het aantal meldingen aan hun witwascel. Bestaat er de minste twijfel? Dan geven de Nederlandse banken het door. Hoe meer meldingen, hoe beter!’

Nederlandse banken schieten blind op alles wat beweegt.

Geautomatiseerde controle kan zulke processen stroomlijnen, maar houdt ook het risico in dat onschuldige cliënten in het digitale net verzeild geraken. ‘Nederlandse banken schieten blind op alles wat beweegt, en er worden dus ook heel wat onschuldige slachtoffers getroffen’, bevestigt fiscaal advocaat Anton van Zantbeek (Rivus). ‘In België gebeurt de controle fijnmaziger. Dat neemt niet weg dat er ook bij ons collateral damage is.’

Eerste vragenronde

Van Zantbeek schetst de werkwijze van banken bij ‘atypische transacties’. ‘Wordt er een bedrag van pakweg 2000 euro cash gestort of is er een boeking uit Zwitserland of Luxemburg? Het digitale alarm gaat af. De klant wordt vriendelijk gevraagd even langs te komen. Meestal start er een gesprek met de onschuldige vraag of een bepaalde transactie illegaal is, en dan antwoordt de modale klant doorgaans wel negatief. Het systeem roept dan automatisch een set van gedetailleerde vragen op.’

De banken stoppen te veel tijd in onschuldige bomma’s.

‘Het gesprek wordt de neerwaartse spiraal van een zelfversterkende vragenronde’, schetst Van Zantbeek verder. ‘En dan blijft ook de niet-criminele klant op het einde van de rit wel eens een antwoord schuldig. Weet die veel over de exacte oorsprong van het fortuintje van de overleden moeder? Dan kan de bank een melding doen bij de CFI. Voor de klant het goed en wel beseft, loopt een intern onderzoek plots uit op een gerechtelijke enquête. En van dat zenuwslopend en tijdrovend proces wil men best gespaard blijven.’

Volgens Van Moppes gelden bij banken uiteindelijk te hoge drempels voor klanten met een laag risico. ‘Een dame van 78 die zorgeloos een paar duizend euro cash op haar rekening zet, wordt even scrupuleus gescreend als een schermvennootschap dat vanuit de Bahama’s een paar miljoen transfereert. De banken stoppen dan te veel tijd in onschuldige bomma’s’, aldus de advocaat.

Antoinette Verhage

‘Ook Belgische banken houden klopjacht op bonafide klanten’