‘We hebben oude bruggen die moeten worden gerenoveerd, smalle bruggen die moeten worden verbreed en onbestaande bruggen die moeten worden gebouwd.’ De Eurocommissaris voor Transport Apostolos Tzitzikostas is scherp en duidelijk: de weg- en spoorinfrastructuur is niet klaar voor een grootschalig conflict aan de oostgrens van de Europese Unie. Een Europees plan ter waarde van 17 miljard euro moet de militaire mobiliteit verbeteren.

In een interview met Financial Times toonde Tzitzikostas zich bezorgd over de Europese reactie op de Russische dreiging aan de oostflank. Nu Rusland militair materieel dat van de band rolt niet naar Oekraïne stuurt, maar naar loodsen in de buurt van de grens met de Baltische landen, en ook militairen worden opgeleid en gekazerneerd in de regio, groeit de vrees voor een Russische inval. Zowel het NAVO-verdrag (artikel 5) als de Verdragen van de Europese Unie (artikel 42.7) bepalen dat bondgenoten elkaar te hulp moeten schieten bij een aanval.

De Griekse Eurocommissaris vreest dat zo’n reactie beperkt en traag zal zijn, door gebrekkige infrastructuur. Dezelfde conclusie trok de Europese Rekenkamer eerder dit jaar. In een rapport schetst het enkele voorbeelden van problemen die zich de afgelopen jaren stelden.

Zo moesten Franse Leclerc-tanks in 2022 maar liefst 45 dagen wachten om naar het detachement in Roemenië te vertrekken: de Roemeense douane moest eerst alle papieren in orde brengen. Voor dringende konvooien, zoals goederen bedoeld voor Oekraïne, kon alles wel binnen één dag geregeld worden. In een ander Europees land mochten tanks niet binnen, omdat ze te zwaar waren volgens het wegenreglement. En in nog een land moesten konvooien kilometers rondrijden onderweg naar een militaire basis, omdat een brug niet voorzien was op zwaar vervoer.

Vlagjes wisselen

‘Als we militair materieel en troepen van West-Europa oostwaarts willen sturen, duurt zoiets weken, en soms zelfs maanden’, verklaart Tzitzikostas. Bruggen zouden bezwijken onder het zware gewicht van militaire konvooien: de meeste bruggen zijn berekend op een draagkracht van 40 ton, de maximale massa van civiele trucks. Maar vrachtwagens die militaire voertuigen zoals tanks moeten vervoeren, kunnen tot wel 70 ton wegen. Daarnaast zijn tunnels vaak te smal voor de brede pantservoertuigen en ook op bureaucratisch vlak maakt de huidige werking een snelle reactie haast onmogelijk. Dat legde de Belgische brigadegeneraal Katrien D’Hert, directeur Logistiek bij de Militaire Staf van de Europese Unie, uit in een interview in het VRT-programma De Ochtend.

‘De bureaucratie is soms een belemmering voor militaire operaties en veiligheid. Die regelgeving is voorzien voor vredestijd, ze is vaak te complex om snel militaire transporten doorheen verschillende landen te kunnen uitvoeren.’ D’Hert haalt de verplichte markeringen van militaire kolonnes aan. Er bestaat bijvoorbeeld geen uniformiteit in de manier waarop verschillende landen die markeringen aanbrengen. Volgens de regels van de NAVO moet bij militaire konvooien het eerste voertuig een blauw vlaggetje hebben aan de linkerkant, het laatste voertuig moet links een groen vlaggetje krijgen, en de rest mag zonder rondrijden.

In Nederland moesten de eerste voertuigen van een konvooi tot voor kort zowel links als rechts een blauw vlaggetje krijgen en het laatste een groen vlaggetje langs beide kanten. Ze moeten bovendien uitgerust zijn met respectievelijk een blauwe en een groene lichtfilter over de koplampen. Alle voertuigen tussenin moesten een blauw vlaggetje plaatsen aan de rechterzijde.

Het ontbreekt ons misschien aan een militaire Schengenzone.

Konvooien die via België en Nederland naar Oost-Europa gingen, moesten dus aan de grens stoppen om de vlaggetjes te wisselen en filters te demonteren. Nu is Nederland omgeschakeld naar de NAVO-regel, maar Duitsland nog niet: dat houdt nog vast aan vlaggetjes op de middelste voertuigen. ‘Het ontbreekt ons misschien aan een militaire Schengenzone. Er is wel een militaire corridor tussen Nederland, Duitsland en Polen, waar België ook observator in is’, haalt D’Hert aan.

In De Standaard schetst de Belgische brigade-generaal een ander voorbeeld: ‘Een van de knelpunten is douaneformulier 302. Dat moet nu vaak nog per voertuig ingevuld worden. Ik was onlangs in Stuttgart bij een Amerikaanse brigade, waar ze me vertelden over een schip dat een Europese haven aandeed met 3.400 voertuigen aan boord, en waarvoor ze dus 3.400 keer dat formulier op papier hebben moeten invullen. Daarna moest die hele stapel nog manueel ingegeven worden door de douane alvorens ze hun weg konden vervolgen.”

Nieuwe speler

De Europese Rekenkamer haalt in haar rapport aan dat de EU een relatief nieuwe speler is op het gebied van militaire mobiliteit; dat is en was vooral een nationale bevoegdheid van de 27 lidstaten. Dat maakt dat coördinatie niet evident is; zo hebben nationale defensies geen duidelijk Europees aanspreekpunt, noch worden initiatieven van de lidstaten goed opgevolgd door een overkoepelend Europees orgaan.

Ook zijn verschillende organisaties betrokken met verschillende lidstaten (de NAVO, PESCO, verschillende agentschappen en directoraten-generaal van de EU, de Europese Militaire Staf), waarbij ook de financiering niet altijd vanuit dezelfde hoek komt. Dat maakt de situatie bijzonder complex. Zo hebben de Europese Raad en het Europees Parlement wel controle over projecten die gefinancierd worden door het budget van de Europese Unie. Voor projecten die door PESCO of de European Defence Agency worden georganiseerd is het Europees Parlement niet bevoegd, maar de Europese Raad dan weer wel. Die laatste is dan weer niet bevoegd voor zaken gefinancierd door de Europese Investeringsbank of de lidstaten.

Maar er is beterschap op komst. ‘De Europese Commissie heeft in samenspraak met de Militaire Staf een aantal corridors uitgewerkt. Dat zijn netwerken van land-, spoor- en waterwegen door de verschillende lidstaten om in alle richtingen kolonnes te kunnen uitvoeren. In de voorbije zeven jaar werd daarvoor een financiering opgezet om 94 initiatieven voor 21 lidstaten gedeeltelijk te financieren’, zo verklaart D’Hert.

IJzeren Rijn

Voor België vertaalde zich dat in zo’n 92 miljoen euro, bedoeld voor vier projecten. Zo worden nieuwe bruggen aangelegd over het Schipdonk- en Leopoldkanaal, om militaire transporten via de N49 tussen Damme en Maldegem (en zo van Zeebrugge naar Antwerpen) mogelijk te maken. Een tweede project draait rond de modernisering van een belangrijke spoorwegkruising ten noorden van de haven van Antwerpen; het derde moet de capaciteit van de spoorwegkruising bij Montzen opschalen. En ook de IJzeren Rijn, de spoorweg die vanuit België via Nederland naar Duitsland gaat, moet en zal worden aangepakt om militaire transporten te faciliteren.

Intussen werkt men binnen de Europese Commissie aan een nieuw raamwerk om de militaire mobiliteit aan te pakken in de periode 2028-2034. Dit keer zou zo’n 17,1 miljard euro worden vrijgemaakt; tien keer meer dan in de periode 2021-2027. Dat geld moet vooral vloeien naar vier corridors, zo zegt luitenant-kolonel Dave Maes, binnen de Belgische Defensie belast met militaire mobiliteit, aan De Morgen. Hij verwijst naar TEN-T of Trans-European Transport Network, een project van de EU om zee- en luchthavens zo goed mogelijk te verbinden. ‘TENT-T bestaat uit negen corridors. Binnen dat kader worden vier corridors uitgewerkt voor militair transport. Hoe die lopen is geheim. Maar het Europese geld zal voornamelijk worden gebruikt om knelpunten op die routes weg te werken.’

Om onze steun aan Oekraïne te versnellen, moeten de Europese lidstaten onmiddellijk hun regelgeving en procedures vereenvoudigen en stroomlijnen.

Daarnaast probeert de Europese Commissie, onder impuls van Eurocommissaris voor Defensie Andrius Kubilius, de bureaucratische obstakels weg te halen. ‘Om onze steun aan Oekraïne te versnellen, moeten de Europese lidstaten onmiddellijk hun regelgeving en procedures vereenvoudigen en stroomlijnen, zodat gewapende troepen prioritaire toegang hebben tot transportfaciliteiten en -netwerken’, staat te lezen in zijn ‘white paper’ over de toekomst van de Europese defensie.

Hoewel een volledige militaire Schengenzone voorlopig nog niet op tafel ligt, nemen landen zelf wel initiatieven om douaneregels te versoepelen. Zo beloofden de Scandinavische landen Zweden, Noorwegen, Denemarken, Finland en IJsland om de bureaucratische regels rond militaire konvooien te stroomlijnen, en ook Nederland, Duitsland en Polen komen met een soortgelijk initiatief. En België? ‘We zijn nu waarnemer (bij het Nederlands-Duits-Pools plan, red.), maar we moeten daar gewoon bij aansluiten’, verklaart Maes aan De Standaard. ‘In Europa worden België en Nederland toch al als één aankomstzone gezien. Het is moeilijk om dat soort dingen onmiddellijk met 27 landen tegelijk af te spreken, maar als dit goed draait, zal het zich verspreiden als een olievlek.’

Apostolos Tzitzikostas

Europese infrastructuur niet klaar voor oorlog