Als Vlaming die al meer dan twintig jaar in Sicilië woont, voel ik me diep verbonden met de klassieke epische gedichten. Net als de meeste Europeanen beschouw ik ze als een belangrijk onderdeel van onze culturele geschiedenis. Vandaar dat ik de verfilming van Homerus’ odyssee door de Christopher Nolan alleen maar kan toejuichen. Elke publiciteit voor de klassieke traditie is welkom.

Maar uit een recent interview met de zwarte actrice Lupita Nyong’o, die vreemd genoeg de rol van de blanke Helena van Sparta vertolkt in Nolans verfilming, bleek nogmaals dat ‘wakkere’ progressieven graag denken slimmer te zijn dan ‘slapende’ conservatieven. In de praktijk is het meestal omgekeerd omdat ideologisch en religieus fanatisme het intellect overheerst in plaats van stimuleert.

Vrouwen

Zo antwoordde Nyong’o op de vraag wat ze Homerus zou hebben willen vragen indien die nog leefde, waarom hij vrouwen niet meer ruimte gaf in zijn epos. Een obligate moralistische vraag voor woke feministen, die elke kans aangrijpen om de zogenaamde patriarchale westerse samenleving aan te vallen. Ze voegde er vluchtig aan toe dat ze de Odyssee eigenlijk niet had gelezen voordat ze voor de film werd gecast. Ik durf te betwijfelen of ze dat achteraf wel heeft gedaan.

Een van de dingen die me het meest verbazen bij de promotie van bepaalde films, is dat acteurs zich blijkbaar genoodzaakt voelen om morele lessen te geven aan de auteurs van de werken waarmee ze bezig zijn. Vooral omdat iedereen die de Odyssee écht kent, weet dat het reduceren van het epos tot de schermtijd van dit of dat personage voorbijgaat aan de rol van enkele van de meest bijzondere vrouwelijke personages in de hele westerse literatuur.

Athena is de ware regisseur van de gebeurtenissen: ze beschermt Odysseus, leidt Telemachus en grijpt voortdurend in. Zonder haar zou de terugkeer naar Ithaca simpelweg niet plaatsvinden, net zoals de wraak op de vrijers. En dan is er Penelope, een van de grootste vrouwelijke personages ooit gecreëerd: ze is intelligent, politiek begaafd, houdt het koninkrijk twintig jaar lang bijeen en misleidt de vrijers met haar beroemde weefgetouwtruc.

Moderne, morele categorieën

Het probleem met de huidige hedendaagse benadering is precies dit: in plaats van te proberen een werk te begrijpen binnen zijn historische en culturele context, wordt het beoordeeld aan de hand van moderne, morele categorieën. Alsof een gedicht dat bijna drieduizend jaar geleden is geschreven, de waarden van de 21e eeuwse woke-ideologie van Nyong’o en co zou moeten weerspiegelen.

Een van de fundamentele principes van de geschiedschrijving is het vermijden van anachronismen: het verleden wordt niet begrepen door het te beoordelen naar de morele parameters van het heden, maar door te proberen de waarden, instellingen en mentaliteit van die specifieke tijd te doorgronden. Dit betekent niet dat we ons morele oordeel moeten opschorten of alles wat er is gebeurd, moeten goedkeuren, maar wel dat we op zijn minst de intellectuele poging moeten doen om het verleden in zijn context te begrijpen.

Het tegenovergestelde van deze benadering is presentisme: het idee dat ons huidige waardesysteem het absolute hoogtepunt van de geschiedenis vertegenwoordigt en dat alles wat eraan voorafging uitsluitend daaraan mag worden afgemeten. Deze houding leidt ertoe dat we vroegere generaties behandelen alsof ze intellectueel en moreel inferieur waren; onbekwaam om complexe ideeën te ontwikkelen of waardevolle werken te produceren, tenzij we ze eerst door de filter van onze moderne normen halen.

Angstaanjagende arrogantie

Als dezelfde houding zou worden toegepast op hedendaagse samenlevingen waarin bepaalde sociale groepen, waaronder vrouwen, niet dezelfde rechten genieten als in westerse landen, zouden dezelfde mensen die Homerus bekritiseren moord en brand schreeuwen dat het racisme is, en dat we zulke zaken juist wél in hun context moeten plaatsen. Dit is niet alleen hypocriet maar verraadt ook een angstaanjagende arrogantie.

Denken dat we Homerus, Shakespeare of Dante kunnen corrigeren zonder hen eerst te proberen te begrijpen, is vergeten dat juist hún meesterwerken onze beschaving hebben gevormd. Ze worden al eeuwenlang gelezen, bestudeerd en bewonderd omdat ze nog altijd iets universeels vertellen over de menselijke natuur. Daar zijn geen correcties voor nodig van mensen die doordrenkt zijn van de huidige tijdgeest en niet verder kijken dan hun eigen, kortzichtige wokeneus.

Meesterwerk

De combinatie van arrogantie en onwetendheid bij mensen die de personages bekritiseren die onze geschiedenis en identiteit hebben gevormd is pijnlijk om te zien.

Wanneer deze houding bovendien doorsijpelt in de promotie van een film, zijn de resultaten zelden positief. Liefhebbers eisen geen letterlijke verfilming, maar verwachten wel dat de filmmaker respect en oprechte interesse toont voor het bronmateriaal.

Peter Jackson deed dat bijvoorbeeld meesterlijk deed met The Lord of the Rings. Die trilogie wordt vandaag nog even hoog ingeschat als meer dan twintig jaar geleden. Als de achterliggende boodschap luidt dat dit werk verouderd is, en dat Hollywood ons eens zal uitleggen hoe het werk er eigenlijk had moeten uitzien, voelen veel kijkers zich neerbuigend behandeld.

Ook onze redactrice Vanille Dujardin bekeek The Odyssee en pende haar bevindingen neer.

Athena

De woke Odyssee