Schulpforta, een naam als een klok in de geestelijke wereld van Duitsland! Hier, in het oosten van het land, brengen gedreven leraren al vijf eeuwen lang duizenden jongens (en sinds de oprichting van de DDR in 1949 ook meisjes) kennis en wijsheid bij. Onder de gewezen scholieren bevonden zich ook veel beroemde namen.

De Landesschule Pforta bevindt zich in de gelijknamige deelgemeente van Naumburg an der Saale in de Oost-Duitse deelstaat Sachsen-Anhalt. Het gymnasium richt zich op begaafde scholieren. Het onderwijs is voor hen gratis, het internaat zelf kost 300 euro per maand voor kinderen uit Sachsen-Anhalt en 400 euro voor de anderen. Studiebeurzen brengen soelaas voor wie dit niet uit eigen zak kan betalen.

Nog altijd een vriendelijke prijs in vergelijking met wat privé gymnasium-internaten in de rest van Duitsland aanrekenen. Talent en begaafdheid tellen, niet de herkomst. Streng onderwijs, niet zozeer voor een geldelite, maar voor een toekomstige elite van de geest.

In het Derde Rijk en de DDR

De school is gehuisvest in een voormalig Cisterciënzerklooster uit de twaalfde eeuw. De monniken brachten trouwens de wijnstokken mee. De streek rond Freyburg (met ‘y’) is dankzij hen het noordelijkst gelegen wijnbouwgebied van Duitsland geworden. De protestantse Reformation leidde tot de secularisatie van het klooster.

Hertog en later keurvorst Moritz von Sachsen stichtte op die plaats ‘Schulpforta’, een van de drie ‘Fürstenschulen’, naast Meißen en Grimma, in zijn vorstendom. Hij droeg het voormalige kloostereigendom over aan de ‘Stiftung Schulpforte’. De school diende in die tijd vooral de vorming van toekomstige dominees, ambtenaren, wetenschappers en leraren. Ze was een geestelijk ankerpunt van het Duitse protestantisme.

De klemtoon lag vier eeuwen lang op het onderwijs in de klassieke talen

De klemtoon lag vier eeuwen lang op het onderwijs in de klassieke talen. Tussen 1935 en 1945 was er een Nationalpolitische Erziehungsanstalt (NAPOLA) in ondergebracht. Jonge kerels werden er net zoals in 42 andere NAPOLA-scholen opgeleid om de toekomstige elite van het Derde Rijk uit te maken. Ten tijde van de DDR werd Schulpforta omgeturnd tot een school van middelbaar onderwijs voor jongens en meisjes. Sinds de Duitse eenmaking beheert de deelstaat Sachsen-Anhalt de Landesschule Pforta.

Ongeveer vierhonderd leerlingen zitten er op internaat en volgen lessen in muziek, natuurwetenschappen en vreemde talen (waaronder naar aloude traditie Latijn en Oudgrieks).

Nietzsche, de ‘filosoof met de hamer’

‘Schulpforta’ heeft veel beroemde denkers, dichters, wetenschappers en politici ‘voortgebracht’. De dichter Friedrich Gottlieb Klopstock bijvoorbeeld, de filosoof Johann Gottlieb Fichte, de historicus Leopold von Ranke, de wiskundige en astronoom August Ferdinand Möbius, en Theobald von Bethmann Hollweg, die als ‘Reichskanzler’ Duitsland mee in de Eerste Wereldoorlog deed belanden.

Nietzsche: ‘Een ongemeen grote drang naar kennis heeft bezit van mij genomen’

Maar de beroemdste telg van Schulpforta is misschien wel Friedrich Nietzsche, de ‘filosoof met de hamer’. De man die later de ‘dood van God’ zou verkondigen; hij kwam uit een godvruchtig-protestants milieu. Hij werd na het vroegtijdige overlijden van zijn vader opgevoed door moeder en tantes in het naburige Naumburg. Het onderwijs in Latijn en Oudgrieks heeft Nietzsche gemaakt tot wie hij was: een denker die zich onvermoeibaar laafde aan de cultuur en filosofie van het oude Griekenland. Schulpforte ontlokte Nietzsche als 15-jarige de ontboezeming in zijn dagboek: ‘Mich hat jetzt ein ungemeiner Drang nach Erkenntnis ergriffen.’ (‘Een ongemeen grote drang naar kennis heeft bezit van mij genomen’).

‘Der Geist von Pforta’

De rijke traditie en de waslijst aan ‘grote namen’ maken dat er zoiets als een ‘Geist von Pforta’ rondwaart. Er bestaat al een ‘Geist von Weimar’ als symbool van verheven cultuur, en een historisch vervluchtigde ‘Geist von Potsdam’, de stad van de Pruisische officieren, en zelfs een ‘Geist von Essen’ als uiting van het Duitse keizerrijk als opkomende industriemacht. Maar de ‘Geist von Pforta’ is meer dan symbool. Hij spoort ook aan om zorg te blijven dragen voor kwaliteitsvol onderwijs, verstoken van pronkzucht, en aangedreven door discipline.

Leestip: Jonas Flöter, Schulpforte im Kontext

August Ferdinand Möbius

Een eliteschool, maar niet voor de geldelite