Was Hans-Jochen Vogel een paradoxale figuur? Hij behoorde tot de rechtervleugel van de Duitse sociaaldemocraten en creëerde toch een opening van de SPD naar de Groenen toe. De Bondsrepubliek herdenkt dat hij op 3 februari 100 jaar geworden zou zijn.

We kennen bij de SPD grote namen zoals Willy Brandt en Helmut Schmidt. Dat komt natuurlijk ook omdat ze als bondskanseliers voor een bepaald beleid stonden: Brandt voor zijn ‘Ostpolitik’, Schmidt voor een pragmatisch economisch beleid.

Minder bekend is Hans-Jochen Vogel, die in 1983 kandidaat-kanselier was voor de SPD, maar het onderspit moest delven tegen de christendemocraat Helmut Kohl (CDU). Daarom is hij als ‘voerman’ niet van minder groot belang geweest voor de SPD. Hij bekleedde uiteenlopende functies zoals burgemeester, federaal minister, partij- en fractievoorzitter. Hij oefende een grote invloed uit op het politieke leven van de Bondsrepubliek en kon ook na het neerleggen van zijn mandaten rekenen op veel respect, van vriend en vijand.

Historisch bewustzijn

Vogel behoorde tot die generatie van mannen die als jonge knaap de ‘leerschool’ van het Derde Rijk hadden doorlopen. Zoals vele miljoenen anderen was hij bij de Hitlerjugend geweest; zoals zovele zeventienjarigen was hij ingelijfd bij de Wehrmacht. Hij was aan het front in Italië zwaargewond geraakt en in Amerikaanse krijgsgevangenschap beland.

Kennis van het verleden moest deel uitmaken van de vorming van jonge mensen, vond Vogel

Die ervaringen verklaarden zijn grote belangstelling voor geschiedenis. De kennis van het verleden moest deel uitmaken van de vorming van jonge mensen. Hij zorgde er later als SPD-politicus ook voor dat er een Gedenkbuch der deutschen Sozialdemokratie tot stand kwam, waarin de nagedachtenis van sociaaldemocratische verzetsstrijders tegen het Hitler-regime werd geëerd.

‘Bloedbad van München’

Gelouterd door al die oorlogservaringen wilde hij zich ook inzetten voor de opbouw van de democratie van de Bondsrepubliek. De kersverse doctor in de rechten trad in 1950 toe tot de SPD, hoewel hij geen stamboeksocialist was. Zijn jongere broer Bernhard Vogel (1932-2025) zou trouwens voor de christendemocratische CDU kiezen en minister-president worden, eerst van de West-Duitse deelstaat Rijnland-Palts en later van de Oost-Duitse deelstaat Thüringen.

In 1960 werd Hans-Jochen Vogel met zijn 34 jaar de jongste ‘Oberbürgermeister’ van een miljoenenstad als München. Merkwaardig ook, omdat hij van geboorte een ‘Niedersachse’ was, iemand uit Nedersaksen in het noorden van Duitsland. Maar de band met de hoofdstad van Beieren was er natuurlijk wel: zijn vader stamde uit München en hijzelf had er ook gestudeerd. Vogel drukte zijn stempel op de stad door haar infrastructuur te moderniseren en zelfs de Olympische Spelen van 1972 naar München te halen. Die Spelen zouden overschaduwd worden door het Bloedbad van München begin september 1972 waarbij de Palestijnse terreurgroep Zwarte September de elf leden van het Israëlische sportteam vermoordde.

‘Wertkonservativer’

Vogel besloot in 1972 niet verder voor het ambt van burgemeester te kandideren. Hij behoorde tot de rechtervleugel van zijn partij en kon niet meer overweg met de naar links opgeschoven afdeling-München van de SPD. Als ‘Wertkonservativer’ – als belijder van ‘conservatieve waarden’ – bekritiseerde hij het concept van de ‘economische stad’ die te veel hulpbronnen ten koste van de natuur verbruikt.

Vogel kon niet meer overweg met de naar links opgeschoven afdeling-München van de SPD

Vogel zette zich als federaal minister van Ruimtelijke Ordening, Bouwwezen en Stedenbouw (1972-1974) onder Brandt dan ook in voor het behoud van de historische gegroeide binnensteden en voor betaalbare woonruimte, een thematiek die nog altijd heel actueel is in Duitsland. Van 1974 tot 1981 was hij onder Schmidt federaal minister van Justitie, de jaren waarin de Bondsrepubliek opgeschrikt werd door de terreur van de extreemlinkse Rote Armee Fraktion.

Kernuitstap

Ten tijde van het kanselierschap van de christendemocraat Helmut Kohl (1982/’83-1998), ging de SPD nationaal door de woestijn. Vogel wist als voorzitter en als fractievoorzitter de partijgelederen gesloten te houden. Eén welbepaald wapenfeit van hem in die dagen zou over het verdere lot van de Bondsrepubliek als economische macht beslissen.

De SPD had op haar partijcongres van 1984 atoomenergie als een ‘overgangstechnologie’ gedefinieerd, maar geen einddatum voor de overgangsperiode geprikt. Toen gebeurde, in april 1986, de kernramp in Tsjernobyl. Zo kon het niet verder met atoomenergie, vond Vogel. En ook zijn partij moest ophouden met twijfelen. Hij zou er de zweep opleggen. In zijn Bondsdagrede van 14 mei 1986 legde hij kanselier Kohl het vuur aan de schenen en zei dat zijn partij de overgangsperiode voor de ‘Atomausstieg’, de kernuitstap, op tien jaar zou vastleggen. Voor zover ze daarvoor de geschikte meerderheid zou vinden. Die kwam er pas in 1998 met de rood-groene regering van Gerhard Schröder (SPD).

Zo kon het niet verder met atoomenergie, vond Vogel. En ook zijn partij moest ophouden met twijfelen

De wet van 2002 ter ‘geordende beëindiging van het gebruik van kernenergie voor de nijverheid’ bepaalde dat de laatste atoomcentrale op 2022 van het net zou worden genomen. De daaropvolgende regering, die van christendemocraten en liberalen van kanselier Angela Merkel (CDU), besloot in 2010 de looptijd van de atoomcentrales weer te verlengen. Na de kernramp van Fukushima op 11 maart 2011 kwam Merkel holderdebolder op haar stappen terug. De kernuitstap zou en moest er komen tegen eender welk andersluidend advies in. De ‘Atomausstieg’ was op 15 april 2023 een feit met de sluiting van de drie laatste atoomcentrales.

Vogel heeft het resultaat van wat begon met zijn geruchtmakende Bondsdagrede niet meer kunnen meemaken. Hij overleed op 26 juli 2020 in München. De laatste zin van zijn persoonlijk testament luidde: ‘Sorgen Sie dafür, dass Deutschland bleibt, wofür wir gekämpft haben.‘ (’Zorgt u ervoor dat Duitsland dat blijft waarvoor we gestreden hebben.’) Een mooi credo, al ziet Duitsland er vandaag toch anders uit dan wat hij er zich misschien van had voorgesteld.

Bernhard Vogel

Hans-Jochen Vogel: ‘zweep’ van Duitse kernuitstap