Al twee jaar woedt er een hevige partijpolitieke strijd over een straatnaam in Steglitz, een district in Berlijn. De Grünen, Die Linke, sociaaldemocraten (SPD) en liberalen (FDP) stemden in september 2022 voor, en de christendemocraten (CDU) en AfD tegen, de volgende zin in het besluit van de districtsraad: ‘Het districtsbestuur wordt verzocht de Treitschkestraße in Steglitz een andere naam te geven.’

Nochtans waren alle partijen het erover eens: Heinrich von Treitschke (1834-1896) was een antisemiet. Alleen, de plaatselijke CDU beschouwt – zoals ze onlangs nog in een schrijven aan de bewoners van de straat herhaalde – de benoeming ervan naar Treitschke als ‘een historisch document dat de ontwikkeling van onze stad weerspiegelt’. De strijd wordt vandaag, 8 januari, beslecht tijdens de vergadering van de districtsraad.

Bildungsbürger

Treitschke was een ‘invloedrijke historicus en publicist’, om de woorden van de CDU te gebruiken. Hij werd, na een passage langs drie andere universiteiten, in 1873 benoemd tot opvolger van de beroemde historicus Leopold von Ranke aan de Friedrich-Wilhelms-Universität van Berlijn (thans de Humboldt-Universität). De hoorcolleges die Treitschke met bulderende stem gaf – hij was zelf hardhorig – werden druk bijgewoond, niet alleen door studenten, maar ook door bekende personaliteiten uit het politieke en maatschappelijke leven. Zijn vijfdelige ‘Deutsche Geschichte’ vond gretig aftrek bij het zogenaamde Bildungsbürgertum, de klasse van gecultiveerde burgers.

Pruisische staatsidee

Treitschke was in 1858 medewerker van de gezaghebbende Preußische Jahrbücher geworden. De liberale krachten in het toen nog gefragmenteerde Duitsland wisten zijn essay ‘Über die Grundlagen der englischen Freiheit’, over de basisprincipes en de superioriteit van het Engelse parlementaire systeem tegenover het Duitse staatsbestel, best te smaken.

Hij vond dat de geschiedschrijving niet objectief kon zijn en ten dienste moest staan van een bepaald politieke idee

Treitschke was het prototype van de ‘politischer Professor’: hij vond dat de geschiedschrijving niet objectief kon zijn en ten dienste moest staan van een bepaald politieke idee. In zijn geval was dat vanaf 1871 de ‘Pruisische staatsidee’, het geloof dat Pruisen als machtige staat voorbestemd was om de leiding van het pas opgerichte keizerrijk op zich te nemen. Hij zetelde zelf van 1871 tot 1879 als lid van de nationaal-liberale partij in de Reichstag, het nationale parlement, en daarna tot 1886 als partijloze.

Antisemitismedebat

Zijn liberale ingesteldheid begon na de stichting van het ‘Reich’ meer plaats te maken voor een Duits-nationalistische kijk. Hij fulmineerde tegen alles wat Pruisen als de vijanden van het nieuwe Duitsland beschouwde. Op buitenlands vlak was dat Groot-Brittannië, op binnenlands vlak waren dat de katholieken, de sociaaldemocraten, de Poolse minderheid en de Joden.

Treitschke had het ook niet begrepen op de ‘Ostjuden’ die vanuit Oost-Europa Duitsland ‘binnenstroomden’. In een essay uit 1879 schreef hij een zin die verreikende gevolgen zou hebben: ‘Die Juden sind unser Unglück’. Op basis van zijn antisemitische stellingen barstte de zogenaamde ‘Berliner Antisemitismusstreit’ los. Dit debat zou twee jaar lang de intellectuele gemoederen opslorpen.

Salonfähig

Wat Treitschke vandaag verweten wordt, is dat hij het antisemitisme ‘salonfähig’ zou hebben gemaakt in bredere intellectuele en hogere maatschappelijke kringen. Die ene zin zou een halve eeuw later ook later altijd op de voorpagina van ‘Der Stürmer’ prijken, het beruchte antisemitische weekblad van de notoire Jodenhater en nationaalsocialist Julius Streicher.

Zou Treitschke dat gewild hebben? Zelf zag hij zich als iemand die de geest van zijn tijd vertolkte, van een maatschappij die het jodendom als bedreiging van haar innerlijke cohesie beschouwde. Hij verlangde van de Joden assimilatie en dus het opgeven van hun eigen religie. Zoals de krant Jüdische Allgemeine schrijft, was hij zelfs goed bevriend met de Joodse bankier Alphons Oppenheim aan wiens graf hij later ook de lijkrede zou houden.

Friedrich Nietzsche doelde vermoedelijk ook op Treitschke toen hij in zijn ‘Jenseits von Gut und Böse’ schreef ‘dat het misschien billijk en nuttig zou zijn de antisemitische schreeuwers het land uit te zetten’

Dat nam niet weg dat verschillende beroemde collega-historici zoals Nobelprijswinnaar Theodor Mommsen zijn antisemitische denkbeelden hekelden. Friedrich Nietzsche doelde vermoedelijk ook op Treitschke toen hij in zijn ‘Jenseits von Gut und Böse’ schreef ‘dat het misschien billijk en nuttig zou zijn de antisemitische schreeuwers het land uit te zetten’.

Scancultuur

De actie die de districtsraad van Steglitz nu onderneemt, kenmerkt een scancultuur die de geschriften van reeds lang gestorven denkers en publicisten tegen het licht van nieuwe evoluties wil houden. De CDU houdt het been stijf, maar zal de omdoping van de straat niet kunnen verhinderen. De Treitschkestraße zal in de nabije toekomst de naam dragen van Betty Katz (1872–1944), de voormalige directrice van het Joodse blindentehuis in Steglitz. Ze werd op 14 september 1942 met nog vijftien andere bewoners van het tehuis door de nationaalsocialisten naar het concentratiekamp van Theresienstadt gedeporteerd. Daar werd ze op 6 juni 1944 vermoord.

Betty Katz verdient terecht een straatnaam – tot nu toe leefde ze alleen voort in een ‘Stolperstein’, een struikelsteen voor haar vroegere woning. Ze heeft zich ingezet voor de zwakken in de maatschappij om dan uiteindelijk in de moordenaarshand te vallen van een regime dat zelfs geassimileerde Joden niet aanvaardde.

Het valt te hopen dat de strijd tegen antisemitisme niet beperkt blijft tot symboolpolitiek. Joodse mensen zijn in Duitsland sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog niet meer zo bedreigd geweest als vandaag. In een interview met het weekblad Freitag zegt de Duits-Joodse filosoof Michel Friedman: ‘Ein gutes Leben als jüdischer Mensch ist in Deutschland nicht möglich’, zeker niet meer na 7 oktober 2023.

Betty Katz

Historicus Treitschke verliest alsnog Berlijnse straatnaam