Telkens de naam Sebastian Haffner (1907-1999) in de vergetelheid dreigde weg te zakken, verscheen er postuum een werk van hem dat iedereen opnieuw van zijn sokken blies. Dat was zo in 2000 met zijn autobiografie ‘Geschichte eines Deutschen’ en nu weer met de niet eerder gepubliceerde roman ‘Abschied’.

‘Abschied’ gaat over het afscheid van de jonge Duitser Raimund Pretzel – de echte naam van Haffner – van ‘Teddy’, de Oostenrijkse met wie hij in de winter van 1931 twee weken dolverliefd doorbracht in Parijs. Het is een mooi en vlot geschreven verhaal: op zich niets spectaculairs, maar dat een manuscript van de beroemde en alom gerespecteerde publicist Haffner na iets meer dan 90 jaar opduikt was toch wel heel groot nieuws in Duitsland.

In het ‘Feuilleton’, de culturele katern van de grote Duitse kranten, ontbrak het niet aan lof voor een autobiografische roman die de sfeer van het interbellum nostalgisch oproept. Her en der werd zelfs de vergelijking gemaakt met ‘Die Welt von Gestern’ van Stefan Zweig.

Collectieve ‘heilsleer’

Raimund Pretzel hervatte bij zijn terugkeer naar Berlijn zijn werk als jurist in opleiding bij het Preußisches Kammergericht. Zijn droomberoep was dat niet, maar als jonge knaap bleek hij wel al interesse en aanleg voor het geschreven woord te hebben. Vader Pretzel, een schooldirecteur, was een echte ‘Bildungsbürger’ en had zodanig zijn kinderen de liefde voor de schone kunsten, de literatuur en de filosofie meegegeven. Toch was Raimund op wens van diezelfde vader rechten gaan studeren, want van de pen kon je nu eenmaal niet leven.

Haffner walgde van het antisemitisme dat nu tot staatsdoctrine was verheven

Intussen kwamen de nationaalsocialisten op 30 januari 1933 aan de macht. Pretzel, de latere Haffner, moest niets van hen hebben. Zijn burgerlijke achtergrond had hem immuun gemaakt voor de verlokkingen van eender welke collectieve ‘heilsleer’. Hij walgde bovendien van het antisemitisme dat nu tot staatsdoctrine was verheven.

In het Gymnasium, de middelbare school, had hij nog samen gezeten met joodse medescholieren. Over hen zou hij later schrijven: ‘Die Juden sind das bessere, das intellektuelle und kultivierte Deutschland.‘ Pretzel hing in 1935 het juristenwerk aan de wilgen. Hij vond zijn werk niet verenigbaar met de ideologische infiltratie van het rechtswezen door het nationaalsocialistische regime (NS).

Door artikels te schrijven voor het apolitieke ‘Feuilleton’ van verschillende kranten kon hij eindelijk zijn jeugddroom vervullen. Zo vermeed hij als cultuurjournalist tegelijkertijd het gevaar dat schuilt in de beroering van de ‘gewone’ journalistiek met het politieke bedrijf.

Oorlogskabinet

Pretzels Duits-joodse verloofde was in 1938 naar het Verenigd Koninkrijk geëmigreerd. Een terugkeer was voor haar uitgesloten. Dus liet hij zich in augustus van dat jaar in opdracht van de Ullstein-Presse naar Londen sturen, en vroeg bij zijn aankomst onmiddellijk asiel aan. Het is in de hoofdstad van het British Empire dat de journalistieke carrière begon die hem beroemd zou maken.

In mei 1940 publiceerde hij er het boek ‘Germany. Jekyll and Hyde’ onder het pseudoniem Sebastian Haffner – naar J.S. Bach en de Haffner Symfonie van W. A. Mozart. Hij wilde zijn familieleden in Duitsland niet in moeilijkheden brengen – zijn broer was bijvoorbeeld professor Germanistiek in Berlijn -, want het boek schetst een doordringend portret van de verhouding tussen de Duitse bevolking en het NS-regime. De Britse premier Winston Churchill beval het werk aan de leden van zijn oorlogskabinet aan.

David Astor, de zoon van de eigenaar van The Observer en de latere hoofdredacteur, was er ook zo van onder de indruk dat hij Sebastian Haffner – zoals de Duitse emigrant zich vanaf dan zou noemen – als redacteur aanwierf.

Eigengereid

In 1954 vestigde Haffner zich als Duitsland-correspondent van The Observer in West-Berlijn. Dat bleef hij tot 1961, toen hij de krant verliet omdat hij vond dat Astor een veel te makke houding tegenover de Sovjet-Unie aannam ten tijde van de Berlijncrisis en de bouw van de Muur.

Haffner ging daarna nog aan de slag als columnist bij ‘Stern’. Hij analyseerde het wereldgebeuren en schreef lange historische essays voor het bekende magazine. In 1975 zette hij een punt achter de samenwerking met Stern omdat de redactie weigerde een positief getint stuk van zijn hand over Franco te publiceren. Haffner hield er op politiek vlak eigengereide meningen op na. Zo had hij bijvoorbeeld eind jaren ’60 ook de studentenrevolte – ‘mei 68’ – verdedigd. Hij was dus niet voor één gat te vangen.

Pruisen

Na afloop van zijn journalistieke carrière legde hij zich toe op het schrijven van historische werken die hem nog meer geliefd maakten bij het grote publiek. Zijn stijl was helder en virtuoos. Die nuchterheid had hij te danken aan zijn opleiding als jurist én aan zijn jarenlange verblijf in het Verenigd Koninkrijk.

Hij schreef over Bismarck, Pruisen en het Duits Keizerrijk. Hij was trots op zijn Pruis-zijn, in een tijd dat er nog altijd een odium zweefde over Pruisen. Die vooroordelen hadden de geallieerden ertoe gebracht om op 25 februari 1947 het ‘gevierendeelde Pruisen’ officieel op te doeken, zogezegd omdat het de bakermat van het Duitse militarisme zou geweest zijn. Ze vergaten dat Pruisen ook het land van goed bestuur was geweest, van de verlichting en van wetenschap en filosofie. Jean-Pierre Rondas, die Haffner ooit nog geïnterviewd heeft, ging in het volgende artikel op Doorbraak dieper in op Pruisen.

Het beroemdste boek van Haffner is misschien wel ‘Anmerkungen zu Hitler’

Het beroemdste boek van Haffner is misschien wel ‘Anmerkungen zu Hitler’ (1978). In nauwelijks tweehonderd bladzijden belicht hij in een scherpe analyse en met nuchtere bewoordingen de opkomst en ondergang van Adolf Hitler. Het boek is in het Nederlands vertaald als ‘Kanttekeningen bij Hitler’.

Haffner overleed in 1999. En dan, een jaar later, verscheen postuum het boek ‘Geschichte eines Deutschen’. Haffner was in 1939 begonnen met het uitschrijven van zijn jeugdherinneringen, maar wegens het uitbreken van de oorlog was het manuscript in de lade beland. De uiteindelijke publicatie was opnieuw een voltreffer: Haffner had heel accuraat het leven in het Duitsland van de jaren 10 en 20 van vorige eeuw getekend en aangegeven waarom en hoe de Republiek van Weimar (1919-’33) op haar ondergang was afgestevend. Ook dat boek is in het Nederlands vertaald als ‘Het verhaal van een Duitser, 1914-1933’.

En nu is er dus ‘Abschied’, het afscheid dat zich verdicht in de vergankelijke liefde voor ‘Teddy’ en het einde van een tijdperk, zoals een jonge man dat alles nostalgisch terugblikkend had ervaren.

Bismarck

Sebastian Haffner, toonbeeld van grote journalistiek