In Utrecht kunnen bedrijven én particulieren vanaf 1 juli geen nieuwe stroomaansluiting meer krijgen. Een historische primeur. In Vlaanderen is het nog niet zover, maar de druk op het net neemt er in hoog tempo toe. Hoe ver is Vlaanderen van het Utrechtse scenario verwijderd?

Staatssecretaris Jo-Annes de Bat (CDA) kondigde deze week een volledige aansluitstop aan voor de regio Utrecht. Vanaf 1 juli belanden alle nieuwe aanvragen, groot en klein, op een wachtlijst. Wie een zwaardere aansluiting wil voor een elektrische wagen, een warmtepomp installeert of als ondernemer een nieuwe locatie opent: iedereen wacht. De stop raakt naar schatting 800.000 mensen. Wie al aangesloten is en zijn huidig verbruik voortzet, merkt niets.

Het is geen verrassing, wel een primeur. In Nederland staan inmiddels meer dan 12.000 bedrijven op de wachtlijst, met wachttijden die in sommige regio’s oplopen tot tien jaar. Utrecht is nu de eerste regio waar ook gezinnen en kleine bedrijven worden getroffen. De schade wordt geraamd op 75 tot 225 miljoen euro per jaar. Twee nieuwe hoogspanningsstations, die voor een definitieve oplossing moeten zorgen, zijn mogelijk pas in 2031 klaar.

Vlaanderen: net nog niet vol, maar congestie verwacht

Netbeheerders Fluvius en Elia publiceerden onlangs een kaart die per zone aangeeft of er voor bedrijven met hoge vermogens nog klassieke aansluitingen mogelijk zijn. Over grote delen van Vlaanderen zijn de zones oranje of geel: enkel nog flexibele aansluitingen. Groen, wat volledig vrij betekent, is een almaar kleinere kleur.

Vlaanderen heeft dus nog ruimte om te handelen, gezinnen moeten zich voorlopig geen zorgen maken

Björn Verdoodt, woordvoerder van Fluvius, nuanceert: die kaart beschrijft niet de situatie van vandaag. ‘Op dit moment is er geen enkel transformatorstation effectief in congestie’, zegt hij. De oranje zones tonen de verwachte toestand tegen 2035 — als er geen maatregelen worden genomen.

Vlaanderen heeft dus nog ruimte om te handelen. Ondertussen werkt Fluvius proactief: een groot deel van de bedrijven die eerder geen klassieke aansluiting konden krijgen, ontvangt nu een persoonlijk aanbod op maat via flexibele contracten. Gezinnen moeten zich voorlopig geen zorgen maken, want zij kunnen ook in de toekomst in heel Vlaanderen kiezen voor een klassieke aansluiting.

Flexcontracten: nieuw instrument, bijna ongebruikt

Op de Fluvius-website staat een tabel die op het eerste gezicht verontrustend oogt: 760 aanvragen voor een flexibele aansluiting (door Fluvius een Fall-back-flexaansluiting genoemd), maar slechts één getekend contract. Een product dat niemand wil?

Verdoodt heeft een nuchtere verklaring. Tot minder dan een jaar geleden was het wettelijk gewoon niet mogelijk om flexibiliteit aan te bieden op het distributienet. En de toepassingsvoorwaarden werden pas vorige week versoepeld. ‘Daardoor kunnen er nu plots bijna 800 bedrijven starten in dat traject”, zegt hij. Die lage uptake is volgens hem geen weerstand, maar een gevolg van een product dat nog maar net bestaat en sinds enkele dagen breder toepasbaar is. Fluvius belooft de tabel maandelijks te updaten.

Wat zo’n flexcontract in de praktijk betekent, is minder dramatisch dan het klinkt. ‘Op een zeer koude winterdag, misschien twee of drie keer per jaar, kan er gedurende een korte periode flexibiliteit gevraagd worden. Een verhaal waarbij bedrijven zich dagelijks of permanent moeten aanpassen, is absoluut niet de bedoeling’, legt Verdoodt uit. Wie toch problemen heeft met zelfs korte onderbrekingen, kan terugvallen op batterijopslag of andere energiebronnen zoals een gasaansluiting, als die nog aanwezig is. Maar uitzonderingen op individuele basis bestaan niet: wie in een oranje zone een hoog vermogen aanvraagt, krijgt een flexcontract of niets.

Spelregels moeten veranderen

Achter de technische discussie schuilt een politiek vraagstuk. In heel Vlaanderen geldt vandaag nog altijd first in, first out: wie als eerste een aanvraag indient, krijgt als eerste een aansluiting, ongeacht de maatschappelijke waarde van het project. Verdoodt illustreert: ‘Als een datacenter om middernacht een aanvraag indient en een ziekenhuis één minuut later, heeft het datacenter wettelijk voorrang. Wij mogen daar geen rekening mee houden.’

Vlaams minister van Energie Hans Bonte (Vooruit) wil dat aanpakken. Hij spreekt over bedrijven die ‘handdoekjes leggen’: capaciteit reserveren zonder die effectief te gebruiken, waardoor andere projecten geblokkeerd worden. Een prioriteitskader dat maatschappelijke meerwaarde erkent, is volgens Verdoodt het werk van de overheid en niet van Fluvius. Als de regels veranderen, past Fluvius zich aan.

Drie pijlers, één doel: het Utrecht-scenario vermijden

Fluvius, Elia, de Vlaamse Nutsregulator en de Vlaamse overheid hebben vorig jaar een gezamenlijk actieplan uitgewerkt. De eerste pijler is netinvestering: Fluvius pompt tussen 2023 en 2032 maar liefst 11 miljard euro in de Vlaamse distributienetten en versterkt 40 procent van het elektriciteitsnet. Elia voegt 4,8 miljard toe voor het hoogspanningsnet. De tweede pijler is flexibiliteit. De derde zijn beleidsmaatregelen: de overheid die de spelregels herschrijft. ‘Netcongestie is in Vlaanderen geen verhaal van gezinnen, en we doen er alles aan om dat zo te houden’, besluit Verdoodt.

Het is aan de Vlaamse overheid om een prioriteitenkader uit te tekenen

Toch tekent zich een donkere wolk aan de horizon af. De Vlaamse overheid en Fluvius voerden de voorbije maanden intensieve onderhandelingen over een mogelijke kapitaalinjectie via de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV), die als aandeelhouder zou toetreden tot het Vlaamse distributienetbeheer. Afgelopen woensdag wees de Raad van Bestuur van Fluvius het Vlaamse aanbod af als onvoldoende. De gesprekken zijn daarmee niet afgesloten — Fluvius wil verder onderhandelen — maar een akkoord is er vooralsnog niet.

De inzet is niet gering. Zonder vers kapitaal dreigt een ratingverlaging van Fluvius, wat zou leiden tot hogere interestlasten op de miljardenleningen die de netbeheerder nodig heeft voor zijn investeringsprogramma. Die meerkosten komen volledig ten laste van de aandeelhouders — de Vlaamse gemeenten — en, zegt Fluvius, niet van gezinnen of bedrijven via de energiefactuur. De Raad van Bestuur benadrukt uitdrukkelijk dat de grootschalige investeringsplannen hoe dan ook op koers blijven: elf miljard euro in de Vlaamse distributienetten tegen 2032. Maar, wordt toegegeven, de financiering ervan is complexer geworden.

Staat Vlaanderen er dan beter voor dan Nederland? Verdoodt: ‘Op dit moment denk ik van wel.’ Maar hij voegt er meteen aan toe: ‘De toekomst is geen rechte lijn. Wat wij vandaag proberen te doen, is tijdig anticiperen op een toestand die we, net zoals in Nederland, mogelijk kunnen verwachten.’

Björn Verdoodt

Binnenkort ook Vlaanderen op stroomslot?