Meer zelfbeschikking voor de Elzas? De Assemblée nationale van Frankrijk keurde vorige week een wetsvoorstel in die zin goed. De kogel is wel nog niet door de ‘centralistische’ kerk.

De Elzas heeft een bewogen geschiedenis. Tussen 1633 en 1688 kwam het Duitstalige gebied beetje bij beetje door verdragen en door pure annexatie onder Frans bewind. Na afloop van de Frans-Duitse oorlog van 1870-71 hechtte het pas opgerichte Duitse Keizerrijk Elzas en het noordoostelijke deel van Lotharingen aan, met zowel cultureel-historische als strategische motieven.

‘Reichsland Elsass-Lothringen’

Het gebied werd als ‘Reichsland Elsass-Lothringen’ vanuit Berlijn bestuurd en was als dusdanig geen met eigen bevoegdheden uitgeruste deelstaat van het ‘Reich’. De nieuwe macht in het midden van Europa streek er dankzij de zware industrie en de mijnbouw in Lotharingen economische voordelen mee op.

Na de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland het gebied weer afstaan

Maar het keizerrijk haalde er zich ook nieuwe problemen mee op de hals. Naast de Poolse en de Deense moest het nu ook een derde ‘nationale minderheid’ zien te integreren. De bewoners van het Reichsland mochten dan wel Alemannisch – een groep Duitse dialecten – spreken, ze hadden toch gedurende de voorbije twee eeuwen ‘andere’ cultureel-maatschappelijke ervaringen opgedaan. Bovendien wilde een revisionistisch gestemd Frankrijk het gebied terugwinnen, en zolang dat niet kon, was verzoening met Duitsland onmogelijk.

Na de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland het gebied weer afstaan, in 1940 lijfde Nazi-Duitsland het weer in en uiteindelijk zou het op het einde van de Tweede Wereldoorlog weer ‘terugkeren’ naar Frankrijk.

Autonomistische beweging

Culturele autonomie was altijd al een gevoelige zaak in de Elzas. Ten tijde van het keizerrijk kon het ‘Reichsland’ pas in 1911 een eigen parlement kiezen en kreeg het drie vertegenwoordigers in de ‘Bundesrat’, de deelstatenkamer van het ‘Reich’. In de jaren 20 van vorige eeuw manifesteerde er zich ook een autonomistische beweging die meer rechten voor de taal en de cultuur, kortom de eigenheid als de Elzas eiste, in het sterk centralistische Frankrijk.

80 procent zou volgens opiniepeilingen gewonnen zijn voor meer autonomie

Vandaag geven partijen als Für unser Land en Alsace d’abord uitdrukking aan dat verlangen. Recente gebeurtenissen hebben bovendien het verlangen naar autonomie weer aangewakkerd.

In 2015 voerde de Franse staat een gebiedshervorming door waarbij de 22 Régions herleid werden tot 15. De Elzas werd samen met Lotharingen en Champagne-Ardenne versmolten tot ‘Grand Est’, een gebied van 57 433 vierkante kilometer met een dikke 5,6 miljoen inwoners. Dat is blijkbaar niet naar de zin van de mensen van de Elzas. 80 procent van hen zou volgens opiniepeilingen gewonnen zijn voor meer autonomie. Ze noemen de andere Fransen trouwens ‘les Français de l’Intérieur’. Daaruit kan het bestaan van een onzichtbare culturele grens tussen de Elzas en de rest van Frankrijk afgeleid worden.

Meer speelruimte

Brigitte Klinkert (°1956), parlementslid van Renaissance, de partij van Emmanuel Macron, wil die grens als het ware letterlijk blootleggen. Ze diende een wetsvoorstel in om de Elzas los te wrikken uit de Région Grand Est. Ze mikt hiermee ook op meer samenwerking over de grenzen heen met Duitsland op het vlak van economie, verkeer, het onderwijs van het Duits, en het bevorderen van het Alemannisch, de zuidwestelijke variant van het Duits.

Klinkert denkt ook vanuit haar nauwe band met Duitsland als covoorzitter van de Deutsch-Französische Parlamentarische Versammlung/ Assemblée parlementaire franco-allemande, een binationaal gremium van telkens vijftig leden van de Bundestag en de Assemblée nationale.

‘Millefeuille’

Naast het culturele aspect speelt uiteraard ook de economie een grote rol in het streven naar meer ‘eigenheid voor de Elzas’. De regio dankt haar welvaart onder meer aan toerisme, wijnbouw, chemie, farmacie en haar internationale oriëntatie. Door de ‘Grand Est’ is ze echter gekoppeld aan een Lotharingen dat worstelt met de industriële crisis, en de Champagne-Ardenne, waarvan de economie draait op landbouw en de champagne-industrie.

Ook economie speelt een grote rol in het streven naar meer ‘eigenheid voor de Elzas’

Klinkert vergelijkt de huidige complexe staatsstructuur van Frankrijk met een ‘millefeuille’, het bekende Franse bladerdeeggebak met zijn verschillende lagen. Het voordeel weer een eigen ‘région’ te worden, zou bestaan uit de vereniging van de bevoegdheden van de ‘région’ en de twee ‘départements’ die de Elzas telt. Bovendien zou de Elzas op die manier ook een interessantere, meer coherente gesprekspartner zijn voor Duitsland, en in het bijzonder voor de naburige deelstaat Baden-Württemberg.

Tegenstand

Het wetsvoorstel werd op woensdag 8 april 2026 in de Assemblée nationale goedgekeurd met 131 stemmen voor en 100 stemmen tegen. Opvallend was dat de meerderheid ook tot stand kwam dankzij de 68 stemmen van de Frans-nationalistische partij Rassemblement National (RN).

Analisten vermoeden dat RN zijn kiezersbasis in grensregio’s zoals de Elzas wil versterken. Toch had Marine Le Pen (RN) zich al in 2015 gekant tegen de gebiedshervormingen. Het wetsvoorstel moet nu nog naar de Senaat om dan in een tweede lezing door de Assemblée definitief goedgekeurd te kunnen worden.

De tegenstand groeit alvast. De voorzitters van tien regionale raden klaagden in een brandbrief de ‘sécession’ van de Elzas aan. De tegenstanders van het wetsvoorstel zeggen dat het net de bedoeling van grotere regio’s was om een kritische grootte te kunnen ontwikkelen zoals de Duitse Länder. Maar de financiële werkelijkheid beantwoordt niet aan die wensdroom. Terwijl Baden-Württemberg op een begroting van 67 miljard kan bogen, moet ‘Grand Est’ het wegens het Franse centralisme stellen met 4,1 miljard. De weg naar autonomie zal dus voor de Elzas moeizaam verlopen.

Brigitte Klinkert

Elzas worstelt met centralistisch Frankrijk