Een VN-top in Sevilla vergadert in juni over de manier waarop ontwikkelingshulp optimaal kan renderen. Ivan Van de Cloot van Stichting Merito is echter bijzonder kritisch over ontwikkelingssamenwerking als mogelijke hefboom voor sociaaleconomische vooruitgang. Die is soms ‘gebakken lucht’ en doet meer kwaad dan goed.

Volgende maand vergadert in Sevilla de vierde internationale VN-conferentie over de financiering van de ontwikkelingssamenwerking. Wat ligt er op tafel?

‘Deze conferentie evalueert de voorstellen van de derde internationale VN-conferentie die tien jaar geleden werd gehouden in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba. Eerder bereikten wereldleiders overeenstemming over 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (de Sustainable Development Goals of SDG’s, red.) die tegen 2030 wereldwijd gehaald moeten worden, zoals fatsoenlijk werk voor iedereen of de bestrijding van honger en armoede.

‘Structurele ontwikkelingshulp’ bleek gebakken lucht

‘In Addis Abeba werd bekeken hoe deze doelen gefinancierd moesten worden. De Wereldbank en andere organisaties wilden met beperkte overheidsdotaties veel grotere stromen privaat kapitaal stimuleren. Dat gebeurde onder het motto “turning billions to trillions”.

‘Met enkele miljarden publiek geld zouden de rijke overheden duizenden private miljarden losweken voor allerlei ontwikkelingsprojecten. Maar het overheidsgeld heeft amper geleid tot de verhoopte instroom van privaat kapitaal naar ontwikkelingslanden. Deze “structurele ontwikkelingshulp” bleek gebakken lucht.

Is ontwikkelingshulp in het algemeen dan ‘gebakken lucht’?

‘Neen. Je moet een onderscheid maken tussen structurele ondersteuning en humanitaire hulp. Die laatste is van belang voor de zogenaamde “bottom billion” van de wereldbevolking. Dat zijn mensen die in werkelijk erbarmelijke omstandigheden leven, vaak in conflictgebieden. Bij natuurrampen, hongersnood of voor oorlogsslachtoffers is de medische ondersteuning of de levering van voedsel uiteraard wel aangewezen. Je kan je dikwijls wel de vraag stellen hoe duurzaam die hulp wel is.

Subsidies en leningen hadden volgens de Wereldbank geen positief effect op de groei

‘Maar de ontwikkelingshulp die een structureel sociaaleconomisch effect wil helpen realiseren, loopt heel dikwijls fout af. De econoom William Easterly (New York University) toonde eerder aan dat ontwikkelingshulp van 1970 tot 1997 de armste economieën ter wereld net zo goed heeft doen groeien als doen krimpen.’

‘De Wereldbank publiceerde het uiteindelijke resultaat van twee decennia ontwikkelingshulp op de ontvangende landen. Subsidies en leningen hadden volgens dit onderzoek geen positief effect op de groei. In 2019 kwam het IMF tot een soortgelijke conclusie.

‘Zoals Charles Kenny van de denktank Centre for Global Development opmerkt: “Er is geen enkel land dat echt is gegroeid dankzij hulp.” Hulp brengt dikwijls meer schade toe dan dat het voor de bevolking iets opbrengt.

Welke zijn dan de eventuele negatieve gevolgen van deze ontwikkelingshulp?

‘De leiders van ontwikkelingslanden en de kliek rond hen gebruiken de buitenlandse geldstromen dikwijls om aan de macht blijven. Onderzoeker Dani Rodrik (Harvard) vond geen enkel land waar ontwikkelingshulp effectief heeft geleid tot een beter beleid. Eerder onderzoek had aangetoond dat hulp simpelweg de bestaande machtspositie van regeringen versterkt, ook omdat ze met dat geld stemmen kunnen winnen.

‘Ontwikkelingssamenwerking creëert vaak hele bureaucratieën die zich hoofdzakelijk bezighouden met het plannen, beveiligen en documenteren van hulp, zonder dat die bijdraagt tot de bevolking. Die inspanningen kunnen beter ingezet worden om de reële economie vorm te helpen geven.

Academici waarschuwen steeds meer voor langdurige afhankelijkheid

‘Ontwikkelingssamenwerking duwt de ontvangende landen en bevolkingen heel dikwijls in een passieve rol. Ze zouden veel meer gediend zijn met handel, want die ondersteunt de economie fundamenteel, niet kunstmatig.

‘Vandaag waarschuwen steeds meer academici voor de langdurige afhankelijkheid van die hulp. Ook de traditionele media schrijven nu dat ontwikkelingssamenwerking landen zelden uit de armoede trekt. Alleen ngo’s lijken niet te willen erkennen dat veel van die hulp de prikkels voor zelfredzaamheid en productieve activiteit ondermijnt.

Ook bij de politieke leiders ligt ontwikkelingssamenwerking onder vuur. Elon Musk heeft als gewezen topman van DOGE (Department of Government Efficiency) zelfs het Amerikaanse Agentschap voor Internationale Ontwikkeling (USAID) geschrapt. Terecht?

‘DOGE bracht toch een aantal opmerkelijke projecten van USAID naar boven, zoals subsidies voor “gender affirming care” voor transpersonen in Guatemala. Veel Amerikanen vonden vinden dit onaanvaardbare uitgaven van belastinggeld. USAID heeft uiteraard ook zinvolle programma’s op poten gezet. Blijkbaar wordt een aantal van die projecten in andere Amerikaanse overheidsdepartementen ondergebracht.

‘Intussen is duidelijk dat USAID niet louter ontwikkelingshulp organiseerde. In veel gevallen fungeerde het als een verlengstuk van het Amerikaanse buitenlandbeleid. USAID creëerde in heel wat landen ook de Amerikaanse soft power. Dat is zuivere machtspolitiek onder de vlag van ontwikkelingssamenwerking.

USAID diende als verlengstuk van het Amerikaanse buitenlandbeleid

‘Deze rol kwam herhaaldelijk in opspraak, omdat de scheidslijn tussen hulp en inmenging vaak vervaagde. Een berucht voorbeeld is de creatie van een twitterplatform in Cuba (ZunZeneo, red.), dat tot doel had politieke onrust onder de lokale bevolking te veroorzaken.

‘Donald Trump gebruikt de Amerikaanse hulp trouwens ook als machtsinstrument voor andere doeleinden. Steun voor de heropbouw van Oekraïne gebeurt bijvoorbeeld in een deal over de kritische grondstoffen uit dat land.

Ook in eigen land is er kritiek op ontwikkelingshulp?

‘Die kritiek groeit. In maart van dit jaar was er bijvoorbeeld een grootschalige handelsmissie naar India. Veel ondernemers kwamen terug met kritische inzichten. Ze hebben er geleerd dat het land exportsubsidies geeft, waarmee Indiase ondernemingen Europese bedrijven beconcurreren. Tegelijkertijd stuurt ons land toch nog ontwikkelingshulp naar India. Dat is toch wel erg bizar. Geen enkel ontwikkelingsland beweert trouwens dat het eigenlijk rijk genoeg is om geen hulp meer te ontvangen.

Budgetten voor ontwikkelingshulp en defensie lijken wel communicerende vaten

‘MR-partijleider Georges-Louis Bouchez heeft recent ook gezegd dat de ontwikkelingssamenwerking wat hem betreft naar nul euro kan worden herleid. De Arizona-regering verlaagt trouwens het budget voor ontwikkelingssamenwerking tegen 2027 met 25 procent, terwijl het defensiebudget sterk stijgt.

‘In het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Zweden en Duitsland zijn er ook signalen in die richting. Veel landen verminderen vandaag inspanningen voor ‘zachte veiligheid’ in ruil voor investeringen in ‘harde veiligheid’. De budgetten voor ontwikkelingshulp en defensie lijken wel communicerende vaten.

Charles Kenny

‘Ontwikkelingshulp kan meer schade veroorzaken dan de bevolking vooruithelpen’