Wie de sociale media van Democratische politici in de Verenigde Staten bekijkt, zou denken dat Elon Musk en niet Donald Trump in het Witte Huis woont. Als een duivel in een wijwatervat weren de Democraten zich tegen de plannen van het Departement voor Overheidsefficiëntie (DOGE), een presidentieel adviescomité geleid door Musk. De voorbije veertien dagen trok DOGE razendsnel doorheen de federale administratie op zoek naar fraude en verkwisting. Maar die snelheid is niet risicoloos.

‘Door de sluiting van USAID doet DOGE het werk van Rusland en China, ten nadele van de Verenigde Staten. Het is gevaarlijk en gaat in tegen de Amerikaanse belangen.’ Aan het woord is Chuck Schumer, fractievoorzitter van de Democraten in de Senaat. Samen met zijn collega’s hekelt hij de aanval van Musk en DOGE op USAID, het federaal agentschap voor ontwikkelingshulp. Niet het enige doelwit van de Tesla-baas, wel het meest gevoelige. Al voegen we daar best meteen ‘tot dusver’ aan toe.

Wormen

In 2023 kon USAID zo’n 40 miljard dollar aan ontwikkelingshelp uitdelen, minder dan 1 procent van het federale budget. Dat geld werd gegeven aan buitenlandse overheden, onderwijsinstellingen en ngo’s. Zij moesten de levensomstandigheden in arme(re), corrupte(re) regio’s verbeteren en deze, als het even kan, een duw geven in de richting van de liberale democratie en de vrije markt. Van de Verenigde Staten, dus.

Volgens Elon Musk is dat niet wat het agentschap doet, maar werd het overgenomen door radicaal-linkse ideologen. ‘USAID is geen appel met een worm in, er zijn alleen maar wormen’, aldus de DOGE-baas. Gemandateerd door de president liet Musk de website van USAID offline halen en vervangen door een simpele boodschap: ‘Al het personeel wordt vanaf vrijdag 7 februari op verplicht verlof (‘administrative leave’) gestuurd’, met uitzondering van ‘essentieel personeel’.

De begunstigden van het USAID-geld zijn divers en velerlei, waardoor het niet eenvoudig is om de claim van Musk te onderzoeken. In 2023 waren het Midden-Oosten (Israël, Jordanië, Afghanistan, Gaza) en Centraal- en Oost-Afrika (Kongo, Zuid-Soedan Somalië, Ethiopië) de belangrijkste begunstigden van het agentschap. Ook de buurlanden van China deelden in de centen.

De belangrijkste sectoren waren, volgens de overheid zelf, ‘gezondheid’ (11,5 miljard dollar), ‘vrede en veiligheid’ (9 miljard) en ‘humanitaire hulp’ (8,5 miljard). Kleinere waren ‘democratie en mensenrechten’ (2,5 miljard) en ‘milieu’ (2 miljard). Iedere categorie is, zo merkt u, vaag genoeg om er heel wat ‘varia’ in onder te brengen. Zo vond DOGE (kleine) sommen voor, onder andere, diversiteitsinitiatieven in Servië en Guatemala.

Uithollen

Trump en Musk zoeken de limieten op van wat het Witte Huis eenzijdig kan doen. Wat alvast niet kan, is de eliminatie van het agentschap zonder parlementaire instemming. Het Congres creëerde USAID als agentschap van de uitvoerende macht en alleen het Congres kan USAID weer afvoeren. Iets wat het niet zal doen, gelet op de vereiste supermeerderheid in de Senaat en het stevig Democratisch verzet.

Afschaffen is dan wel niet mogelijk, maar wat met uithollen? Door personeelsleden hun werk niet te laten doen, bijvoorbeeld. Of nog: door de door het Congres toegewezen gelden niet uit te delen. Dit conflict tussen president en parlement, waarbij de president weigert de goedgekeurde uitbetalingen te doen, heeft een lange voorgeschiedenis. Eén aflevering uit deze geschiedenis resulteerde in een bijzondere wet die ook Donald Trump bindt. Of: zou moeten binden.

Tijdens zijn presidentschap (1969-1974) weigerde Richard Nixon sommige door het Congres goedgekeurde fondsen uit te delen. De president rechtvaardigde die beslissing door een beroep te doen op zijn grondwettelijke plicht ’s lands wetten ‘getrouw uit te voeren’. En wanneer een onverantwoorde begrotingswet het land – en dus de uitvoering van andere wetten – in gevaar brengt, is de enige ‘getrouwe uitvoering’, zo redeneerde Nixon, de niet-uitvoering. Het Congres reageerde met een wet die dit soort presidentiële inhoudingen aan banden legt, en dit eigenlijk verbiedt.

Ontwikkelingshulp

De legaliteit van de koers van de president is één ding, de opportuniteit ervan een ander. Wie het debat volgt, distilleert twee fundamentelere vragen over ontwikkelingshulp die dankzij Musk & co nu (eindelijk) gesteld worden.

Moet er zoiets bestaan als ‘ontwikkelingshulp’?

De eerste vraag is simpel: moet de binnenlandse belastingbetaler de factuur betalen voor buitenlandse projecten? Moet er, met andere woorden, zoiets bestaan als ‘ontwikkelingshulp’? Uit een recente peiling van nieuwsagentschap Reuters blijkt dat 56 procent van de Amerikaanse bevolking Trumps blokkering steunt, 40 procent verzet zich. Een eerdere peiling, afgenomen in de zomer van 2024, gaf een vergelijkbaar resultaat, met een nipte meerderheid voor de afbouw van niet-militaire hulp. Opmerkelijk: grote meerderheden steunden extra uitgaven aan binnenlandse programma’s, zoals gezondheidszorg (67 procent) en onderwijs (66 procent).

Hulp, maar waarom?

Ontwikkelingshulp is niet populair. Bovendien zijn er uiteenlopende visies op wat deze hulp net moet doen. Dat is de tweede vraag.

Sommige politici focussen op de morele verantwoordelijkheid om economisch zwakkere landen te helpen. Ilhan Omar, een radicaal-links Somalisch-Amerikaans Congreslid, benadrukte tijdens een interview dat Elon Musk ‘humanitaire fondsen wegneemt van de armste mensen ter wereld’. Deze politici zien de Verenigde Staten meestal als de bron van heel wat mondiaal kwaad, wat verklaart waarom zij het als hun plicht zien deze landen financieel te steunen. Een vorm van schadevergoeding dus.

Een tweede visie op ontwikkelingshulp wordt verdedigd door senator Chris Murphy: ‘De illegale, ongrondwettelijke machtsgreep van Trump/Musk maakt ons zwakker in de wereld; een geschenk voor terroristen, China en Rusland.’ Ontwikkelingshulp is volgens de Democraat een middel om de tweede en derde wereld uit de handen van Amerika’s geopolitieke tegenstanders te houden. De belangen van de Verenigde Staten stoppen immers niet aan de landsgrenzen. En wanneer de republiek zich terugtrekt van het wereldtoneel, nemen andere (super)machten haar plaats in.

Chris Murphy

‘Trump en Musk doen het werk van China’: ontwikkelingshulp op het kapblok