‘We moeten onze kinderen beschermen’, zei president Emmanuel Macron op 11 juni – een dag na de moord op een surveillante van een school in Nogent, 300 kilometer ten oosten van Parijs. Hij had wellicht beter kunnen zeggen dat leraren beschermd moeten worden.

Het 31-jarige slachtoffer werd met grof geweld neergestoken door een leerling van 14 toen ze aanwezig was bij een door gendarmes uitgevoerde controle van binnenkomende leerlingen op wapens. Die controles blijken geen overbodige luxe. In Frankrijk worden jaarlijks vele duizenden leerlingen gefouilleerd: één op de twintig blijkt een steekwapen in zijn of haar schooltas te hebben. Fransen weten dan meteen dat op sommige scholen het aantal eerder één op twee is, afhankelijk van de postcode.

Sociale media krijgt de schuld

De president pleegt direct na dit soort rampspoed het volk toe te spreken. Het eerste dat hij dit keer deed, was sociale media de schuld geven. Volgens hem hebben die een ‘nefaste’ invloed op het gedrag van jongeren. En jawel, daar kwam ook zijn stokpaardje uit de kast: een verbod op sociale media voor jongeren onder de 15.

Adequate verificatie botst met Europese privacyregels

Dat verbod is er al: in 2023 stemde de Assemblée in met de ‘Wet op Digitale Meerderjarigheid’. Maar omdat die leek te botsen met EU-richtlijnen – vastgelegd in de Digital Services Act – trad de Franse wet niet in werking. Het probleem? Niet alleen vrijheid van keuze, maar vooral de leeftijdscontrole. Adequate verificatie, bijvoorbeeld met biometrie, botst met Europese privacyregels.

Staatssecretaris Clara Chappaz van Digitale Zaken kondigde in mei al aan dat de regering in de komende maanden de Europese Unie zou proberen te overhalen dat beleid aan te passen. En als dat niet lukt, zou Frankrijk het het wel op zijn eentje doen. De president greep deze moord aan om dit plan opnieuw te benadrukken.

Blufpoker

Los van de vraag of sociale media echt de grote boosdoeners zijn, lijkt dit op een spelletje blufpoker. Naast Europa hebben Macron en Chappaz namelijk nog een ander probleem. Bedrijven als Meta (Facebook) en Bytedance (TikTok) hebben hun Europese vestiging in Ierland ondergebracht vanwege het belastingklimaat daar. De techgiganten lieten al doorschemeren dat ze overwegen de tent te sluiten in Frankrijk als de wet er komt. Afdoende leeftijdscontrole is wat hen betreft simpelweg te duur.

De populariteit van president Macron kan nauwelijks nog dieper zinken. Toch neemt hij het risico waarschijnlijk liever niet om van Frankrijk wat betreft sociale media een soort Noord-Korea te maken. Alleen als de EU één lijn trekt, zullen socialemediabedrijven toegeven: uiteindelijk hebben ze in Europa meer gebruikers dan in Amerika.

Verslaving en pesterijen

Op dit moment hanteren de bedrijven zelf een minimumleeftijd van 13. Dat belet jongere kinderen niet een account te openen: de controlemechanismen rammelen aan zoveel kanten dat iedere scholier die niet op zijn of haar achterhoofd is gevallen binnen een kwartier op Snapchat of TikTok zit.

Sterker nog, uit een onderzoek van de CNIL (Commission nationale de l’informatique et des libertés) uit 2021 bleek dat de eerste inschrijving op een socialemediaplatform vaak al op achtjarige leeftijd gebeurt. En dat tweederde van de jongeren onder de 13 daar actief is.

De Erasmus Universiteit in Rotterdam doet jaarlijks onderzoek naar de geestelijke gezondheid van kinderen tussen 11 en 19. Eerder deze maand luidden de onderzoekers de alarmbel. Het zelfmoordpercentage is bijvoorbeeld explosief gestegen, wat de onderzoekers vooral aan het gebruik van sociale media wijten. Dat gebruik vertoont vaak kenmerken van verslaving. Sociale media lijken ook het voornaamste middel geworden om te pesten.

De dader in Nogent bezocht nauwelijks sociale media

Niet zo gek dus dat Macron hier iets aan wil doen. Toch lijkt het te makkelijk om ieder geweldsmisdrijf op scholen af te schuiven op sociale media. In dit specifieke geval, bijvoorbeeld, meldde de procureur juist dat de verdachte nauwelijks sociale media bezocht. Hij had wel vaak geweld gebruikt, waarvoor hij al tweemaal van school was gestuurd.

De procureur schetste een ijzingwekkend beeld van de dader: gefascineerd door geweld en de dood, geen enkele empathie voor de vrouw die hij om het leven bracht, laat staan berouw. Hij had zich voorgenomen een surveillant te doden – om het even welke. Een van hen had hem een paar dagen eerder de les gelezen omdat hij op school zijn vriendinnetje zoende.

Geen alleenstaand geval

Overigens kijkt geen Fransman nog op van dit soort nieuws. Ook op 19 juni was het weer raak. Bij Bordeaux raakten een 13-jarige en een 15-jarige leerling slaags. De jongste trok een mes en verwondde zijn tegenstander.

En in de bij Zwitserland gelegen stad Mulhouse werd twee dagen eerder een steakmes aangetroffen bij een zevenjarige (!) leerling. Hij was gefouilleerd bij het binnengaan van de school, maar had het mes kennelijk goed weten te verstoppen. Op die leeftijd standaard gefouilleerd worden op school doet ook nog nauwelijks Franse wenkbrauwen fronsen…

Een zevenjarige werd betrapt met een steakmes

Zoals gebruikelijk na deze gebeurtenissen – ooit faits divers genoemd door president Macron – vlogen politici elkaar meteen in de haren. Marine Le Pen zei dat dit geen faits divers meer zijn, maar faits de societé – maatschappelijke feiten. President Macron ‘is ingehaald door de werkelijkheid’, zei ze nog, ‘de gewelddadige, rauwe werkelijkheid’. Waarop de president haar ‘oneerlijk en schaamteloos’ noemde.

Premier François Bayrou maakte zich intussen tot de risee van het land door in de Assemblée te verklaren dat de verkoop van messen aan minderjarigen verboden zou worden. Voor twee weken. Alsof die niet in iedere keukenla liggen.

Clara Chappaz

Macron wil sociale media aan banden leggen om messentrekkers tegen te gaan