Brussel telt 3,5 keer meer langdurig werklozen dan Vlaanderen. Een op vijf van de 184.000 langdurig werklozen die binnenkort hun uitkering dreigen te verliezen, woont in het Brussels gewest. En dus komt onvermijdelijk ook de vraag naar de aanpak en efficiëntie van de Brusselse arbeidsbemiddelaar Actiris op tafel. Ook al omdat berekeningen van oppositiepartij N-VA aangeven dat Actiris per begeleide werkloze zowat het dubbele uitgeeft van de Vlaamse VDAB.

Het stond zwart op wit in de beleidsverklaring van de vorige Brusselse regering: Actiris moest voortaan niet langer enkel jongeren onder de 30 jaar zo snel mogelijk een baan, een stage of een opleiding aanbieden. Nee, die verplichting geldt nu zowaar ook voor elke nieuw ingeschreven werkzoekende.

Geen wonder dus dat het Rekenhof in een vlijmscherpe doorlichting eind 2023 gehakt maakte van de in zijn ogen veel te beperkte inspanningen die Actiris op vlak van activering deed. ‘Ondanks de ingezette middelen voor de begeleiding konden niet alle werkzoekenden uit de prioritaire doelgroep in 2021 begeleiding krijgen’, klonk het toen.

Middelen niet min

Dat die middelen niet min waren, maar dat er wel flink wat vragen konden worden gesteld bij de wijze waarop ze werden ingezet, blijkt even verderop in het rapport. In 2021 hielden amper 287 van de zowat 1400 voltijdse Actiris-werknemers zich rechtstreeks of onrechtstreeks bezig met de ondersteuning van werkzoekenden. Nog geen 20 procent van het totale personeelsbestand op dat moment dus.

Nog geen 20 procent van het Arctiris-personeel hield zich in 2021 bezig met ondersteuning van werkzoekenden volgens Rekenhof

Bovendien stelde het Rekenhof ook vast dat de controleurs en de consulenten die instaan voor de begeleiding van de werkzoekenden onder afzonderlijke administratieve eenheden vielen. Dit is uiteraard niet bepaald bevorderlijk voor de doorstroom van informatie die nuttig zou kunnen zijn voor beide functies.

In een reactie stelt Actiris-woordvoerder Nora Ed-Daoui dat het Rekenhof zich toen vergiste. ‘Vandaag zijn er net geen 1500 mensen voor Actiris aan de slag. Daarvan werken er 1087 direct of indirect mee aan onze missies. Enerzijds gaat het dan om de begeleiding van werkzoekenden richting duurzaam werk, anderzijds is dat de ondersteuning van werkgevers bij de rekrutering van de juiste profielen.’

Werkloosheidsuitkeringen

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest telde eind vorige maand welgeteld 89.931 ingeschreven werkzoekenden. Daarmee zit ruim 14 procent van de Brusselaars momenteel zonder werk, een lichte stijging in vergelijking met vorig jaar. Bijna de helft van de Brusselse werklozen is ook al meer dan twee jaar werkloos. Ter vergelijking: in Vlaanderen schommelt dat percentage rond dertig procent.

Ruim vijfduizend Brusselaars ontvangen al meer dan twintig jaar een werkloosheidsuitkering

Afgezet tegenover het aantal inwoners op beroepsleeftijd heeft Brussel dan ook veruit het hoogste percentage langdurig werklozen, zowat 3,5 keer meer dan Vlaanderen. In Wallonië ligt dat aandeel 2,7 keer hoger dan in Vlaanderen. Ruim vijfduizend Brusselaars ontvangen zelfs al meer dan twintig jaar een werkloosheidsuitkering.

Nu de federale regering, door de werkloosheidsuitkeringen in de tijd te beperken, de druk op de werkzoekenden opvoert, komt dus de Brusselse dienst voor arbeidsbemiddeling opnieuw extra in het vizier. En rijst meteen ook de vraag waarom de Brusselse politiek en de raad van beheer van Actiris — waarin vertegenwoordigers van de vakbonden en van de werkgevers zetelen — de voorbije jaren niet veel sneller en harder ingrepen.

Kluwen van partnerschappen

Volgens cijfers van Actiris zelf werd er in 2021 iets meer dan 72 miljoen euro uitgetrokken voor de ondersteuning van werkzoekenden, op een totaal jaarbudget van 769 miljoen euro. Liefst 42 procent van die 72 miljoen ging toen ook naar een van de tientallen partners waarmee Actiris de voorbije jaren in zee ging. Laat dit onoverzichtelijke kluwen van samenwerkingsverbanden nu net ook een van de voornaamste punten van kritiek zijn in het rapport van het Rekenhof, dat de periode 2017-2021 evalueert.

Het Rekenhof heeft ook kritiek op het onoverzichtelijke kluwen aan partnerschappen

‘Actiris heeft de strategische plannen voor haar partnerships niet voorgelegd aan de overheid, wat in strijd is met de regelgeving. Bovendien stellen we ook afwijkingen van de norm vast bij de subsidiëring van partners’, klinkt het in het rapport. Woordvoerder Nora Ed-Daoui bevestigt dat Actiris met meer dan tweehonderd verschillende partijen een partnership afsloot – gaande van uitzendkantoren over vzw’s tot OCMW’s en opleidingsinstituten — maar verdedigt die aanpak ook.

‘Vaak vormen die partners de toegangspoort tot moeilijk bereikbare werkzoekenden die met heel specifieke uitdagingen kampen. Andere partners laten ons dan weer toe om om beperkte schaal te experimenteren met bepaalde innovatieve begeleidingen.’

Gebrek aan interne controle

Het Rekenhof legde eind 2023 ook de vinger op tal van andere structurele gebreken. Zo bleek de aanpak en de kwaliteit van de begeleiding vaak van werkzoekende tot werkzoekende te verschillen, zonder dat dit ook gerechtvaardigd werd.

Begeleiders van Actiris zouden eerder de nadruk gelegd hebben op rechten dan op plichten

Daarnaast was er ook sprake van een gebrek aan interne controle én van een gebrekkige opvolging van de inspanningen of van het opleidingstraject dat werkzoekenden werd opgelegd. Begeleiders van Actiris zouden, zo klinkt het letterlijk, eerder de nadruk hebben gelegd op de rechten dan op de plichten van de werkzoekenden. Ter illustratie daarvan: de inschrijving voor programma’s die werkzoekenden konden helpen om ook buiten Brussel, bijvoorbeeld in Vlaanderen, een job te vinden, was een vrijwillige keuze. Geen verplichting dus.

Mentaliteitswijziging

Intussen zijn we anderhalf jaar verder, en is het aantal werkzoekenden in Brussel min of meer op hetzelfde dramatische niveau gebleven. Tal van Vlaamse bedrijven schreeuwen nochtans om personeel. Gilles Verstraeten (N-VA), die de Brusselse arbeidsmarkt in het Brussels Parlement al sinds 2019 van nabij opvolgt, zag de voorbije jaren stilaan wel een mentaliteitswijziging bij de Actiris-top, maar plaatst daar meteen ook de nodige vraagtekens bij.

Vakbondsvertegenwoordigers in de beheerraad blijven vaak dwarsliggen, zegt Gilles Verstraeten (N-VA)

‘Zeker nadat er met Cristina Amboldi (Défi) eind 2021 voor het eerst een directeur-generaal aan het hoofd kwam die géén PS-stempel droeg, zie ik een grotere focus op de kerntaken. In 2023 werd die vernieuwde focus ook bevestigd in een nieuwe beheersovereenkomst. Daar staat tegenover dat Actiris een immense tanker is en blijft. Die krijg je niet snel gekeerd. Het valt me ook op hoe de vakbondsvertegenwoordigers in de beheerraad vaak blijven dwarsliggen, bijvoorbeeld als het om efficiëntere en strengere controles van werkzoekenden gaat.’

Zak overheidsgeld

De ambitie mag dan wel zijn om op termijn 70 procent van het personeel in te zetten voor de begeleiding van werkzoekenden, momenteel blijft dat aandeel op amper 20 procent hangen, geeft Verstraeten nog aan. ‘Ooit vertelde iemand die zelf bij Actiris had gewerkt dat het personeel daar niet voor de werkzoekenden maar voor zichzelf werkt. Die uitspraak vat de jarenlange malaise bij die instelling wellicht nog het beste samen.’

Het overheidsgeld wordt nog veel te weinig ingezet voor de echte kerntaken

‘De zak overheidsgeld die jaarlijks naar Actiris gaat, wordt nog veel te weinig ingezet voor de echte kerntaken. Het geld gaat in mijn ogen nog altijd vooral naar allerlei prestigieuze nevenprojecten en naar het oerwoud van partnerschappen. Ik heb niets tegen samenwerking met externe partners als die effectief ook toegevoegde waarde bieden. Maar in de praktijk zien we dat werkzoekenden daar dan één of twee jaar “verdwijnen”, waarna ze plots weer opduiken bij Actiris en we geen stap verder staan.’

Cristina Amboldi

Wie activeert Actiris en zijn tweehonderd partners?