Nu zondag vindt in Chili de tweede ronde van de presidentsverkiezingen plaats. Volgens de meeste waarnemers zou het al heel raar moeten lopen als de rechtse kandidaat José Antonio Kast niet zou winnen.

Zijn tegenkandidate, de communistische Jeannette Jara, was minister van Werk onder de onpopulaire uittredende president Gabriel Boric, en kan daardoor moeilijk de verandering belichamen waar de Chilenen naar snakken.

Zij mag dan al de meeste stemmen hebben gehaald in de eerste ronde (26,8 procent), als je alle stemmen van de rechtse kandidaten optelt, dan kom je aan meer dan 50 procent: Kast (23,9 procent), Johannes Kaiser (13,9 procent) en Evelyn Matthei (12,5 procent). Zowel de centrumrechtse Matthei als de libertair Kaiser roepen hun aanhang uitdrukkelijk op om voor Kast te stemmen. Alle peilingen voorspellen een rechtse overwinning met een ruime marge.

Naar centrum opgeschoven

De mainstream media zullen maandag allicht melden dat Chili een ‘ultrarechtse’ of ‘extreemrechtse’ president krijgt. De werkelijkheid is genuanceerder. Ik schreef het hier al eerder: in vergelijking met de twee vorige keren dat hij een gooi deed naar het presidentschap is Kast sterk naar het centrum opgeschoven. Dat was nog meer het geval voor de campagne van de tweede ronde. Kast heeft zijn eerdere lofbetuigingen voor Augusto Pinochet achterwege gelaten en schuwde ook de ethische thema’s zoals abortus en het homohuwelijk. Hij focuste vooral op economische groei, veiligheid en migratie.

Als Kast wint, dan zal dat het beeld bevestigen van een ruk naar rechts in Latijns-Amerika.

Even lieten de peilingen zelfs uitschijnen dat een te gematigde Kast langs rechts voorbijgestoken zou worden door de libertair Johannes Kaiser, die wel een ongepolijst radicaal-rechts profiel aanhoudt, naar het model van de Argentijnse president Javier Milei. Maar Kaiser scoorde lager dan verwacht. Dat komt wellicht omdat in Chili de factoren ontbreken die de Argentijnen uit pure wanhoop naar Milei dreven: de eindeloze reeks corruptieschandalen en de moordende inflatie.

Hoe dan ook, als Kast wint, dan zal dat het beeld bevestigen van een ruk naar rechts in Latijns-Amerika. Een paar maanden geleden maakte de rechtse Rodrigo Paz een einde aan twintig jaar van linkse dominantie in Bolivia, onder leiding van het socialistische MAS van Evo Morales.

Conservatieve golf?

Eerder dit jaar won de rechtse Daniel Noboa de verkiezingen in Ecuador tegen de kandidate gesteund door de vroegere linkse president Rafael Correa. Morales en Correa waren de meest iconische figuren van de ‘roze’ golf in de periode 2000-2010. Vandaag zien we een vergelijkbare conservatieve golf. Als Kast zondag wint in Chili zullen negen van de zestien democratische landen in Latijns-Amerika een rechtse president hebben.

Dat landen naar rechts zwenken is soms eerder toevallig dan een structurele trend.

Tegelijk moet die rechtse golf ook worden gerelativeerd. De twee grootste Latijns-Amerikaanse landen (samen goed voor 54 procent van de bevolking) hebben nog een linkse president: Lula da Silva in Brazilië en Claudia Sheinbaum in Mexico.

Dat landen op min of meer hetzelfde moment naar rechts zwenken is soms eerder aan toevallige factoren te wijten en hoeft niet noodzakelijk te wijzen op een structurele trend. In Chili is er sinds 2006 een constante afwisseling tussen een linkse en een rechtse president. Om de vier jaar willen de kiezers verandering, en nu is het dus wellicht weer de beurt aan rechts.

In Argentinië zie je hetzelfde patroon sinds 2015: vier jaar rechts met Macri, vier jaar links met Fernández en nu weer vier jaar rechts met Milei. In Bolivia is het dan weer vooral de interne verdeeldheid die het MAS de das heeft omgedaan en de terugkeer van rechts mogelijk heeft gemaakt.

Trump centraal

En de impact van Donald Trump op dit alles? Dat Johannes Kaiser het in Chili niet heeft gehaald lijkt erop te wijzen dat we die niet moeten overdrijven. Kaiser was immers de meest Trumpiaanse kandidaat. Maar dat zou wel eens anders kunnen zijn in Colombia volgende lente. De campagne van de Milei/Trump-achtige outsider Abelardo de la Aspriella (‘el tigre’) wint zienderogen aan momentum. Van alle rechtse kandidaten scoort hij momenteel veruit het sterkst in de peilingen (al zou hij het wel niet halen in een tweede ronde tegen links).

Door de crisis in buurland Venezuela zal Trump sowieso centraal staan in de campagne. De la Aspriella pleit onomwonden voor een militaire interventie van de Verenigde Staten in Venezuela. En dat terwijl de linkse president Gustavo Petro meer dan ooit de anti-Amerikaanse toer opgaat. Als het conflict in Venezuela verder escaleert worden de verkiezingen in Colombia een referendum over Trump. Het zou verbazen mocht Trump zelf hier geen actieve rol in gaan spelen.

Daniel Noboa

De rechtse golf in Latijns-Amerika