Voormalig liberaal premier Guy Verhofstadt heeft een nieuw boek uitgebracht, De Burger in Opstand. Daarin stelt hij dat ‘de liberale democratie mislukt is’. Als schuldbekentenis kan dat tellen. Toch raakt Verhofstadt ook een terecht punt aan.

In 1989 leek de strijd definitief in het voordeel van het liberalisme te kantelen. De klassieke democratische stromingen – liberalen, socialisten en christendemocraten – werden daardoor haast onderling inwisselbaar. Het verschil tussen centrumpartijen werd even klein als dat tussen ‘Coca-Cola en Pepsi’.

Het gevolg was dat de echte keuze voor de kiezer er één werd tussen het centrum en de extremen. Het is dan ook hoogstnodig dat alle centrumpartijen hun ideologie een grondige afstofbeurt geven om terug herkenbaar te worden. Verhofstadt geeft daarbij terecht aan dat ‘dit verder gaat dan wat gesleutel aan de belastingen of de sociale zekerheid’. In deze instabiele tijden hebben mensen meer dan ooit nood aan richting, aan een vaste koers om door de woelige wateren te navigeren.

De tragische vergissing van paars

Maar in plaats van zelf de richting aan te geven, stelt Verhofstadt voor om te sleutelen aan onze instituties, meer bepaald door de invoering van referenda. Daarmee blijft hij als liberaal volharden in de overtuiging dat individuele vrijheden gemaximaliseerd moeten worden om te komen tot een weerbare democratie. Dat vormde ook het bindmiddel tussen rechts en links in de paarse regeringen uit het begin van deze eeuw.

De kiezer werd gereduceerd tot een ‘consument van de overheid’

Persoonlijke vrijheid was toen het hoogste goed. De individuele rechten van het individu moesten gemaximaliseerd worden. De plichten ten aanzien van de gemeenschap werden dan weer uitbesteed aan de overheid. De kiezer werd gereduceerd tot een ‘consument van de overheid’. Burgers werden niet langer geacht bezorgd te zijn om elkaar, zolang het maar ‘gezellig’ was!

Het resultaat kennen we intussen: een overbevraagde overheid, een gat in de begroting en een vereenzaamde samenleving. Dat was de tragische vergissing van paars. Door de nadruk te leggen op de absolute voorrang van de rechten van het individu op de gemeenschap plaveide het ongewild zelf de weg voor de afbrokkeling van de sociale cohesie en het succes van slogans als ‘eigen mensen eerst’.

Van individualisme naar collectieve verantwoordelijkheidszin

Zowel links als rechts gingen ervan uit dat vrije individuen vanzelf zouden uitgroeien tot verantwoordelijke burgers, die zich een goed geïnformeerde opinie vormen over het publieke debat. Ze gingen totaal voorbij aan het feit dat burgerschap het resultaat is van verantwoordelijkheidszin, zowel voor de eigen houding als voor de zorg voor anderen. Of zoals de Amerikaanse journalist David Brooks het krachtig verwoordde, ‘de takken van de individuele vrijheden groeien vandaag in alle richtingen, maar de wortels van de collectieve verantwoordelijkheidszin worden niet meer gevoed’.

Ook de N-VA begint in te zien dat een weerbare democratie meer vereist dan economische en militaire macht

Intussen is bij de hedendaagse liberalen het besef wel doorgedrongen dat ‘het individualisme te ver is doorgeschoten’, zoals voormalig partijvoorzitter Egbert Lachaert het recent zelf schreef in een opiniestuk. ‘Vrijheid evolueerde zo, ongewild, naar egoïsme. En in die leegte zijn extreme stemmen binnengeslopen: politici die mikken op woede en angst, en die orde beloven waar het liberalisme alleen maar vrijblijvendheid lijkt te bieden.’

Ook die andere partij op rechts – de N-VA – begint in te zien dat een weerbare democratie meer vereist dan economische en militaire macht. Het kille ‘ieder voor zich’ moet aangevuld worden met een samenlevingsverhaal.

Het politieke centrum: fraternité

Christendemocraten hebben traditioneel gezien altijd al oog gehad voor het belang van een hechte gemeenschap en gedeelde normen en waarden. Toch moeten ook wij ons bescheiden opstellen. Ook onze recepten hebben de oprukkende individualisering de voorbije decennia niet kunnen tegenhouden.

Vanuit dit besef moeten we het aandurven om waarden zoals verantwoordelijkheidszin en lokaal engagement terug in het hart van het publieke debat te plaatsen. Terwijl rechts staat voor liberté en links voor égalité, moeten christendemocraten meer dan ooit kiezen voor fraternité. Verantwoordelijkheidszin moet de kernwaarde vormen van onze samenleving en onze democratie!

David Brooks

‘Verhofstadt heeft een punt’: van individu naar gemeenschap