Terwijl Friedrich Merz als kanselier in spe verwikkeld zit in moeilijke coalitiegesprekken met de sociaaldemocraten, zet links Duitsland zijn ‘culturele oorlog’ tegen ‘niet-correcte’ historische persoonlijkheden voort. De volgende die voor de bijl moet, is Friedrich ‘Turnvater’ Jahn.

In het Berlijnse district Neukölln vereeuwigt een standbeeld de figuur van Friedrich Ludwig Christoph Jahn (1778-1852). Het staat op de plaats, de Hasenheide, waar Jahn op 13 november 1810 de ‘Bond ter bevrijding en eenmaking van Duitsland’ heeft opgericht. In die dagen was Duitsland staatkundig gefragmenteerd. Sommige van die Duitse staten waren bezet door Napoleon, andere heulden mee met de Franse keizer. Jahn, een leraar, was niet de enige geletterde man die zich verzette tegen de Franse heerschappij over Duitsland. De filosoof Johann Gottlieb Fichte maande met zijn beroemde ‘Reden an die Deutsche Nation’ (1808) de Duitsers tot zelfbewustwording aan, en de dichter Heinrich von Kleist herinnerde in zijn drama ‘Die Hermannsschlacht’ (1808) aan het voorbeeld van de Germaanse stammenleider Arminius die achttien eeuwen eerder Romeinse legioenen in een Duits woud had vernietigd. Ze stonden allemaal aan het begin van de ‘Befreiungskriege’ die Napoleon mee uit Duitsland zou helpen verjagen. Napoleon zou in 1813 te Leipzig het onderspit delven tegen de vereende krachten van Pruisen, Oostenrijk en Rusland.

Standenmaatschappij

Jahn ondernam met zijn leerlingen uitgebreide wandelingen in de omgeving van Berlijn. Zo rijpte in zijn geest het idee voor een turnbeweging, die verschillende fysieke lichaamsoefeningen omvatte. Hij gebruikte het woord ‘turnen’ als alternatief voor het leenwoord ‘gymnastiek’. Jahn wilde de jonge ‘turners’ de liefde voor de Duitse natie bijbrengen en hen stalen voor de strijd tegen de ‘vijanden van de vrijheid’. Dat waren niet alleen de Franse troepen, maar ook Duitse vorsten die een eengemaakt en vrij Duitsland afwezen als bedreiging voor de standenmaatschappij. Aan zijn initiatief hield de overtuigde Duitse nationalist het epitheton ‘Turnvater’ Jahn over.

Jahn had al 93 jaar moeten worden om het Duitse keizerrijk opgericht te zien worden. Maar een jaar na de eenmaking werd zijn bronzen standbeeld plechtig door de Deutsche Turnerschaft ingewijd op de Hasenheide. Het verrijst op een onderbouw van 139 stenen die turnbonden uit de hele wereld naar Berlijn hadden gestuurd. De historicus Dieter Langewiesche, emeritus van de universiteit Tübingen, interpreteert het monument als het zelfbewustzijn van de Duitse burgerij dat ze ‘de fundamenten voor deze staat op eigen kracht’ geschapen had. Het standbeeld is in dat opzicht de tegenhanger van de ‘Siegessäule’ (‘zegezuil’) in hartje Berlijn waarmee Otto von Bismarck, de monarchie en het Pruisische leger de natie als ‘creatie van zegerijke oorlogen’ vierden.

Morele maatstaven

Van die diepere betekenis hebben bepaalde linkse krachten in Berlijn niets begrepen. Het ‘Denkmal’ voor Jahn is een doorn in het oog. Het netwerk ‘Frauen in Neukölln’ wil komaf maken met het ‘eerbetoon aan een man die aan de basis ligt van buitensluitende en mensenverachtende ideologieën’. Er zou in Berlijn geen plaats mogen zijn voor een ‘militarist, nationalist en antidemocraat, antisemiet, racist en antifeminist’. De uiterst linkse Die Linke en Die Grünen in de districtsraad van Neukölln steunen het idee om het standbeeld van Jahn te vervangen door dat van Rosl Persson (1908-2010), een turnster met een linkse achtergrond.

Zelfs Marx en Luther zouden dan geen genade mogen vinden in de ogen van moreel correcte mensen

Gerd Steins, voorzitter van het Forum für Sportgeschichte en autoriteit op het vlak van sportwetenschappen, is er zelfs al in een interview met Der Tagesspiegel van 29 juni 2018 niet over te spreken dat Jahn zo in het verdomhoekje wordt geduwd. Ondanks het jarenlang bestuderen van leven en werken van Jahn heeft hij bij hem geen antisemitische uitspraken teruggevonden.

Het klopt dat Turnvater Jahn fulmineerde tegen de Fransen. Ongewoon was dat niet in een tijd waarin Napoleon de Duitse staten onder de knoet hield. Vandaag worden er zulke enorm hoge morele maatstaven opgelegd aan historische persoonlijkheden dat ze daar niet eens aan kunnen beantwoorden. ‘Dan zouden we iedereen die voor het ontstaan van de democratie van de Bondsrepubliek leefde van de straatnaamborden moeten verwijderen’, merkt Steins op. Zelfs Marx en Luther zouden dan geen genade mogen vinden in de ogen van moreel correcte mensen.

Moderne ideeën

Dat Turnvater Jahn in de geschiedenisboeken voortleeft als een ‘gloeiende nationalist’ overschaduwt de moderne ideeën die hij erop nahield. Hij kwam op voor gelijke burgerrechten, nationaal onderwijs en de mogelijkheid voor kinderen uit de lagere standen om de maatschappelijke ladder te beklimmen. ‘De Hasenheide herbergde in feite een “inclusieve sportplaats”‘, aldus Steins, ‘Je kon er zonder aanzien van afkomst, stand, religie, kleding of lichamelijke geschiktheid meedoen.’ Ook het opkomen voor nationale eenheid was op zich al een progressief idee, net zoals Jahns verdediging van de moedertaal tegenover de verlokking die de taal van de bezetter uitoefende.

Dieter Langewiesche

Culturele oorlog maakt nieuw slachtoffer in Duitsland